மோக்ஷ மார்க்கம், ரிஷப தேவரின் புத்திரர்கள் உபதேசம்
ஸ்கந்தம் 11: அத்யாயம் 3
श्री-राजा उवाच
परस्य विष्णोः ईशस्य मायिनाम् अपि मोहिनीम् ।
मायाम् वेदितुम् इच्छामः भगवन्तः ब्रुवन्तु नः ॥ 1 ॥
न अनु-तृप्ये जुषन् युष्मत्-वचः हरि-कथा-अमृतम् ।
संसार-ताप-निस्तप्तः मर्त्यः तत्-ताप-भेषजम् ॥ 2 ॥
श्री-अन्तरिक्षः उवाच
एभिः भूतानि भूत-आत्मा महा-भूतैः महा-भुज ।
ससर्ज उच्च-अवचानि आद्यः स्व-मात्र-आत्म-प्रसिद्धये ॥ 3 ॥
एवम् सृष्टानि भूतानि प्रविष्टः पञ्च-धातुभिः ।
एकधा दशधा आत्मानम् विभजन् जुषते गुणान् ॥ 4 ॥
गुणैः गुणान् सः भुञ्जानः आत्म-प्रद्योतितैः प्रभुः ।
मन्यमानः इदम् सृष्टम् आत्मानम् इह सज्जते ॥ 5 ॥
कर्माणि कर्मभिः कुर्वन् स-निमित्तानि देह-भृत् ।
तत्-तत् कर्म-फलम् गृह्णन् भ्रमति इह सुख-इतरम् ॥ 6 ॥
इत्थम् कर्म-गतिः गच्छन् बहु-अभद्र-वहाः पुमान् ।
आ-भूत-सम्प्लवात् सर्ग-प्रलयौ अश्नुते अवशः ॥ 7 ॥
धातु-उपप्लवे आसन्ने व्यक्तम् द्रव्य-गुण-आत्मकम् ।
अनादि-निधनः कालः हि अव्यक्ताय अपकर्षति ॥ 8 ॥
शत-वर्षा हि अनावृष्टिः भविष्यति उल्बणा भुवि ।
तत्-काल-उपचित-उष्ण-अर्कः लोकान् त्रीन् प्रतपिष्यति ॥ 9 ॥
पाताल-तलम् आरभ्य सङ्कर्षण-मुख-अनलः ।
दहन् ऊर्ध्व-शिखः विष्वक् वर्धते वायु-नेरितः ॥ 10 ॥
सांवर्तकः मेघ-गणः वर्षति स्म शतम् समाः ।
धाराभिः हस्ति-हस्ताभिः लीयते सलिले विराट् ॥ 11 ॥
ततः विराजम् उत्सृज्य वैराजः पुरुषः नृप ।
अव्यक्तम् विशते सूक्ष्मम् निरिन्द्धनः इव अनलः ॥ 12 ॥
वायुना हृत-गन्धा भूः सलिलत्वाय कल्पते ।
सलिलम् तत् धृत-रसम् ज्योतिष्ट्वाय उपकल्पते ॥ 13 ॥
हृत-रूपम् तु तमसा वायौ ज्योतिः प्रलीयते ।
हृत-स्पर्शः अवकाशेन वायुः नभसि लीयते ॥ 14 ॥
काल-आत्मना हृत-गुणम् नभः आत्मनि लीयते ।
इन्द्रियाणि मनः बुद्धिः सह वैकारिकैः नृप ।
प्रविशन्ति हि अहङ्कारम् स्व-गुणैः अहम् आत्मनि ॥ 15 ॥
एषा माया भगवतः सर्ग-स्थिति-अन्त-कारिणी ।
त्रि-वर्णा वर्णिता अस्माभिः किम् भूयः श्रोतुम् इच्छसि ॥ 16 ॥
श्री-राजा उवाच
यथा एताम् ऐश्वरीम् मायाम् दुस्तराम् अ-कृत-आत्मभिः ।
तरन्ति अञ्जः स्थूल-धियः महर्षे इदम् उच्यताम् ॥ 17 ॥
श्री-प्रबुद्धः उवाच
कर्माणि आरभमाणानाम् दुःख-हत्यै सुखाय च ।
पश्येत् पाक-विपर्यासम् मिथुनी-चारिणाम् नृणाम् ॥ 18 ॥
नित्य-आर्ति-देन वित्तेन दुर्लभेन आत्म-मृत्युना ।
गृह-अपत्य-आप्त-पशुभिः का प्रीतिः साधितैः चलैः ॥ 19 ॥
एवम् लोकम् परम् विद्यात् नश्वरम् कर्म-निर्मितम् ।
स-तुल्य-अतिशय-ध्वंसम् यथा मण्डल-वर्तिनाम् ॥ 20 ॥
तस्मात् गुरुम् प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेयः उत्तमम् ।
शाब्दे परे च निष्णातम् ब्रह्मणि उपशम-आश्रयम् ॥ 21 ॥
तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेत् गुरु-आत्म-दैवतः ।
अमायया अनुवृत्त्या यैः तुष्येत् आत्मा आत्म-दः हरिः ॥ 22 ॥
सर्वतः मनसः असङ्गम् आदौ सङ्गम् च साधुषु ।
दयाम् मैत्रीम् प्रश्रयम् च भूतेषु अद्धा यथा-उचितम् ॥ 23 ॥
शौचम् तपः तितिक्षाम् च मौनम् स्वाध्यायम् आर्जवम् ।
ब्रह्मचर्यम् अहिंसाम् च समत्वम् द्वन्द्व-संज्ञयोः ॥ 24 ॥
सर्वत्र आत्म-ईश्वर-अन्वीक्षाम् कैवल्यम् अनिकेतताम् ।
विविक्त-चीर-वसनम् सन्तोषम् येन केनचित् ॥ 25 ॥
श्रद्धाम् भागवते शास्त्रे अनिन्दाम् अन्यत्र च अपि हि ।
मनः-वाक्-कर्म-दण्डम् च सत्यम् शम-दमौ अपि ॥ 26 ॥
श्रवणम् कीर्तनम् ध्यानम् हरेः अद्भुत-कर्मणः ।
जन्म-कर्म-गुणानाम् च तत्-अर्थे अखिल-चेष्टितम् ॥ 27 ॥
इष्टम् दत्तम् तपः जप्तम् वृत्तम् यत् च आत्मनः प्रियम् ।
दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत् परस्मै निवेदनम् ॥ 28 ॥
एवम् कृष्ण-आत्म-नाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम् ।
परिचर्याम् च उभयत्र महत्सु नृषु साधुषु ॥ 29 ॥
परस्पर-अनु-कथनम् पावनम् भगवत्-यशः ।
मिथः रतिः मिथः तुष्टिः निवृत्तिः मिथः आत्मनः ॥ 30 ॥
स्मरन्तः स्मारयन्तः च मिथः अघ-ओघ-हरम् हरिम् ।
भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रति उत्पुलकाम् तनुम् ॥ 31 ॥
क्वचित् रुदन्ति अच्युत-चिन्तया क्वचित्
हसन्ति नन्दन्ति वदन्ति अलौकिकाः ।
नृत्यन्ति गायन्ति अनुशीलयन्ति अजम्
भवन्ति तूष्णीम् परम् एत्य निर्वृताः ॥ 32 ॥
इति भागवतान् धर्मान् शिक्षन् भक्त्या तत्-उत्थया ।
नारायण-परः मायाम् अञ्जः तरति दुस्तराम् ॥ 33 ॥
श्री-राजा उवाच
नारायण-अभिधानस्य ब्रह्मणः परम-आत्मनः ।
निष्ठाम् अर्हथ नः वक्तुम् यूयम् हि ब्रह्म-वित्तमाः ॥ 34 ॥
श्री-पिप्पलायनः उवाच
स्थिति-उद्भव-प्रलय-हेतुः अहेतुः अस्य
यत् स्वप्न-जागर-सुषुप्तिषु सत् बहिः च ।
देह-इन्द्रिय-असु-हृदयानि चरन्ति येन
सञ्जीवितानि तत् अवेहि परम् नरेन्द्र ॥ 35 ॥
न एतत् मनः विशति वाक् उत चक्षुः आत्मा
प्राण-इन्द्रियाणि च यथा अनलम् अर्चिषः स्वाः ।
शब्दः अपि बोधक-निषेधतया आत्म-मूलम्
अर्थ-उक्तम् आह यत् ऋते न निषेध-सिद्धिः ॥ 36 ॥
सत्त्वम् रजः तमः इति त्रि-वृत् एकम् आदौ
सूत्रम् महान् अहम् इति प्रवदन्ति जीवम् ।
ज्ञान-क्रिया-अर्थ-फल-रूपतया उरु-शक्ति
ब्रह्म एव भाति सत्-असत् च तयोः परम् यत् ॥ 37 ॥
न आत्मा जजान न मरिष्यति न एधते असौ
न क्षीयते सवन-वित् व्यभिचारिणाम् हि ।
सर्वत्र शश्वत् अनपायी उपलब्धि-मात्रम्
प्राणः यथा इन्द्रिय-बलेन विकल्पितम् सत् ॥ 38 ॥
अण्डेषु पेशिषु तरुषु अविनिश्चितेषु
प्राणः हि जीवम् उपधावति तत्र तत्र ।
सन्ने यत् इन्द्रिय-गणे अहम् इति च प्रसुप्ते
कूटस्थः आशयम् ऋते तत् अनुस्मृतिः नः ॥ 39 ॥
यर्हि अब्ज-नाभ-चरण-एषणया उरु-भक्त्या
चेतः-मलानि विधमेत् गुण-कर्म-जानि ।
तस्मिन् विशुद्धे उपलभ्यते आत्म-तत्त्वम्
साक्षात् यथा अमल-दृशोः सवितृ-प्रकाशः ॥ 40 ॥
श्री-राजा उवाच
कर्म-योगम् वदत नः पुरुषः येन संस्कृतः ।
विधूय इह आशु कर्माणि नैष्कर्म्यम् विन्दते परम् ॥ 41 ॥
एवम् प्रश्नम् ऋषीन् पूर्वम् अपृच्छम् पितुः अन्तिके ।
न अब्रुवन् ब्रह्मणः पुत्राः तत्र कारणम् उच्यताम् ॥ 42 ॥
श्री-आविहोत्रः उवाच
कर्म-अकर्म-विकर्म इति वेद-वादः न लौकिकः ।
वेदस्य च ईश्वर-आत्मत्वात् तत्र मुह्यन्ति सूरयः ॥ 43 ॥
परोक्ष-वादः वेदः अयम् बालानाम् अनुशासनम् ।
कर्म-मोक्षाय कर्माणि विधत्ते हि अगदम् यथा ॥ 44 ॥
न आचरेत् यः तु वेद-उक्तम् स्वयम् अज्ञः अजित-इन्द्रियः ।
विकर्मणा हि अधर्मेण मृत्योः मृत्युम् उपैति सः ॥ 45 ॥
वेद-उक्तम् एव कुर्वाणः निः-सङ्गः अर्पितम् ईश्वरे ।
नैष्कर्म्यम् लभते सिद्धिम् रोचन-अर्था फल-श्रुतिः ॥ 46 ॥
यः आशु हृदय-ग्रन्थिम् निर्जिहीर्षुः पर-आत्मनः ।
विधिना उपचरेत् देवं तन्त्र-उक्तेन च केशवम् ॥ 47 ॥
लब्ध-अनुग्रहः आचार्यात् तेन सन्दर्शित-आगमः ।
महा-पुरुषम् अभ्यर्चेत् मूर्त्या अभिमतया आत्मनः ॥ 48 ॥
शुचिः सम्मुखम् आसीनः प्राण-संयमन-आदिभिः ।
पिण्डम् विशोध्य संन्यास-कृत-रक्षः अर्चयेत् हरिम् ॥ 49 ॥
अर्चा-आदौ हृदये च अपि यथा-लब्ध-उपचारकैः ।
द्रव्य-क्षिति-आत्म-लिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य च आसनम् ॥ 50 ॥
पाद्य-आदीन् उपकल्प्य अथ सन्निधाप्य समाहितः ।
हृद्-आदिभिः कृत-न्यासः मूल-मन्त्रेण च अर्चयेत् ॥ 51 ॥
स-अङ्ग-उपाङ्गाम् स-पार्षदाम् ताम् ताम् मूर्तिम् स्व-मन्त्रतः ।
पाद्य-अर्घ्य-आचमनीय-आद्यैः स्नान-वसः-विभूषणैः ॥ 52 ॥
गन्ध-माल्य-अक्षत-स्रग्भिः धूप-दीप-उपहारकैः ।
स-अङ्गम् सम्पूज्य विधिवत् स्तवैः स्तुत्वा नमेत् हरिम् ॥ 53 ॥
आत्मानम् तत्-मयम् ध्यायन् मूर्तिम् सम्पूजयेत् हरेः ।
शेषाम् आधाय शिरसा स्व-धाम्नि उद्वास्य सत्-कृतम् ॥ 54 ॥
एवम् अग्नि-अर्क-तोय-आदौ अतिथौ हृदये च यः ।
यजति ईश्वरम् आत्मानम् अचिरात् मुच्यते हि सः ॥ 55 ॥
इति श्रीमद्-भागवते महा-पुराणे पारमहंस्याम् संहितायाम्
एकादश-स्कन्धे तृतीयः अध्यायः ॥ 3 ॥
