तां तु राम-कथां श्रुत्वा वैदेही वानर-ऋषभात् ।
उवाच वचनं सान्त्वम् इदं मधुरया गिरा ॥ 1 ॥
क्व ते रामेण संसर्गः कथं जानासि लक्ष्मणम् ।
वानराणां नराणां च कथम् आसीत् समागमः ॥ 2 ॥
यानि रामस्य लिङ्गानि लक्ष्मणस्य च वानर ।
तानि भूयः समाचक्ष्व न मां शोकः समाविशेत् ॥ 3 ॥
कीदृशं तस्य संस्थानं रूपं रामस्य कीदृशम् ।
कथम् ऊरू कथं बाहू लक्ष्मणस्य च शंस मे ॥ 4 ॥
एवम् उक्तः तु वैदेह्या हनुमान् मारुत-आत्मजः ।
ततः रामं यथा-तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे ॥ 5 ॥
जानन्ती बत दिष्ट्या मां वैदेहि परिपृच्छसि ।
भर्तुः कमल-पत्र-अक्षि संस्थानं लक्ष्मणस्य च ॥ 6 ॥
यानि रामस्य चिह्नानि लक्ष्मणस्य च यानि वै ।
लक्षितानि विशाल-अक्षि वदतः शृणु तानि मे ॥ 7 ॥
रामः कमल-पत्र-अक्षः सर्व-सत्त्व-मनोहरः ।
रूप-दाक्षिण्य-सम्पन्नः प्रसूतः जनक-आत्मजे ॥ 8 ॥
तेजसा आदित्य-सङ्काशः क्षमया पृथिवी-समः ।
बृहस्पति-समः बुद्ध्या यशसा वासव-उपमः ॥ 9 ॥
रक्षिता जीव-लोकस्य स्व-जनस्य अभिरक्षिता ।
रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य धर्मस्य च परन्तपः ॥ 10 ॥
रामः भामिनि लोकस्य चातुर्-वर्ण्यस्य रक्षिता ।
मर्यादानां च लोकस्य कर्ता कारयिता च सः ॥ 11 ॥
अर्चिष्मान् अर्चितः अत्यर्थं ब्रह्मचर्य-व्रते स्थितः ।
साधूनाम् उपकार-ज्ञः प्रचार-ज्ञः च कर्मणाम् ॥ 12 ॥
राज-विद्या-विनीतः च ब्राह्मणानाम् उपासिता ।
श्रुतवान् शील-सम्पन्नः विनीतः च परन्तपः ॥ 13 ॥
यजुः-वेद-विनीतः च वेद-विद्भिः सु-पूजितः ।
धनुः-वेदे च वेदेषु वेद-अङ्गेषु च निष्ठितः ॥ 14 ॥
विपुल-अंसः महा-बाहुः कम्बु-ग्रीवः शुभ-आननः ।
गूढ-जत्रुः सु-ताम्र-अक्षः रामः देवि जनैः श्रुतः ॥ 15 ॥
दुन्दुभि-स्वन-निर्घोषः स्निग्ध-वर्णः प्रतापवान् ।
समः सम-विभक्त-अङ्गः वर्णं श्यामं समाश्रितः ॥ 16 ॥
त्रि-स्थिरः त्रि-प्रलम्बः च त्रि-समः त्रिषु च उन्नतः ।
त्रि-ताम्रः त्रिषु च स्निग्धः गम्भीरः त्रिषु नित्यशः ॥ 17 ॥
त्रि-वलीवान् त्रि-अवनतः चतुर्-व्यङ्गः त्रि-शीर्षवान् ।
चतुः-कलः चतुर्-लेखः चतुः-किष्कुः चतुः-समः ॥ 18 ॥
चतुर्दश-सम-द्वन्द्वः चतुर्-दंष्ट्रः चतुर्-गतिः ।
महा-ओष्ठ-हनु-नासः च पञ्च-स्निग्धः अष्ट-वंशवान् ॥ 19 ॥
दश-पद्मः दश-बृहत् त्रिभिः व्याप्तः द्वि-शुक्लवान् ।
षट्-उन्नतः नव-तनुः त्रिभिः व्याप्नोति राघवः ॥ 20 ॥
सत्य-धर्म-परः श्रीमान् संग्रह-अनुग्रहे रतः ।
देश-काल-विभाग-ज्ञः सर्व-लोक-प्रियं-वदः ॥ 21 ॥
भ्राता तस्य च द्वै-मात्रः सौमित्रिः अपराजितः ।
अनुरागेण रूपेण गुणैः च एव तथा-विधः ॥ 22 ॥
तौ उभौ नर-शार्दूलौ त्वत्-दर्शन-समुत्सुकौ ।
विचिन्वन्तौ महीं कृत्स्नाम् अस्माभिः अभिसंगतौ ॥ 23 ॥
त्वाम् एव मार्गमाणौ तौ विचरन्तौ वसुन्धराम् ।
ददर्शतुः मृग-पतिं पूर्वजेन अवरोपितम् ॥ 24 ॥
ऋश्यमूकस्य पृष्ठे तु बहु-पादप-सङ्कुले ।
भ्रातुः भय-आर्तम् आसीनं सुग्रीवं प्रिय-दर्शनम् ॥ 25 ॥
वयं तु हरि-राजं तं सुग्रीवं सत्य-सङ्गरम् ।
परिचर्यामहे राज्यात् पूर्वजेन अवरोपितम् ॥ 26 ॥
ततः तौ चीर-वसनौ धनुः-प्रवर-पाणिनौ ।
ऋश्यमूकस्य शैलस्य रम्यं देशम् उपागतौ ॥ 27 ॥
सः तौ दृष्ट्वा नर-व्याघ्रौ धन्विनौ वानर-ऋषभः ।
अवप्लुतः गिरेः तस्य शिखरं भय-मोहितः ॥ 28 ॥
ततः सः शिखरे तस्मिन् वानर-इन्द्रः व्यवस्थितः ।
तयोः समीपं माम् एव प्रेषयामास सत्वरम् ॥ 29 ॥
तौ अहं पुरुष-व्याघ्रौ सुग्रीव-वचनात् प्रभू ।
रूप-लक्षण-सम्पन्नौ कृत-अञ्जलिः उपस्थितः ॥ 30 ॥
तौ परिज्ञात-तत्त्व-अर्थौ मया प्रीति-समन्वितौ ।
पृष्ठम् आरोप्य तं देशं प्रापितौ पुरुष-ऋषभौ ॥ 31 ॥
निवेदितौ च तत्त्वेन सुग्रीवाय महा-आत्मने ।
तयोः अन्योन्य-सल्लापात् भृशं प्रीतिः अजायत ॥ 32 ॥
ततः तौ प्रीति-सम्पन्नौ हरि-ईश्वर-नर-ईश्वरौ ।
परस्पर-कृत-आश्वासौ कथया पूर्व-वृत्तया ॥ 33 ॥
ततः सः सान्त्वयामास सुग्रीवं लक्ष्मण-अग्रजः ।
स्त्री-हेतोः वालिना भ्रात्रा निरस्तम् उरु-तेजसा ॥ 34 ॥
ततः त्वत्-नाश-जं शोकं रामस्य अक्लिष्ट-कर्मणः ।
लक्ष्मणः वानर-इन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयत् ॥ 35 ॥
सः श्रुत्वा वानर-इन्द्रः तु लक्ष्मणेन ईरितं वचः ।
तदा आसीत् निष्प्रभः अत्यर्थं ग्रह-ग्रस्तः इव अंशुमान् ॥ 36 ॥
ततः त्वत्-गात्र-शोभीनि रक्षसा ह्रियमाणया ।
यानि आभरण-जालानि पातितानि मही-तले ॥ 37 ॥
तानि सर्वाणि रामाय आनीय हरि-यूथपाः ।
संहृष्टाः दर्शयामासुः गतिं तु न विदुः तव ॥ 38 ॥
तानि रामाय दत्तानि मया एव उपहृतानि च ।
स्वनवन्ति अवकीर्णानि तस्मिन् विगत-चेतसि ॥ 39 ॥
तानि अङ्के दर्शनीयानि कृत्वा बहु-विधं तव ।
तेन देव-प्रकाशेन देवेन परिदेवितम् ॥ 40 ॥
पश्यतः तानि रुदतः ताम्यतः च पुनः पुनः ।
प्रादीपयन् दाशरथेः तानि शोक-हुताशनम् ॥ 41 ॥
शयितं च चिरं तेन दुःख-आर्तेन महा-आत्मना ।
मया अपि विविधैः वाक्यैः कृच्छ्रात् उत्थापितः पुनः ॥ 42 ॥
तानि दृष्ट्वा महा-बाहुः दर्शयित्वा मुहुः मुहुः ।
राघवः सह सौमित्रिः सुग्रीवे सः न्यवेदयत् ॥ 43 ॥
सः तव अदर्शनात् आर्ये राघवः परितप्यते ।
महता ज्वलता नित्यम् अग्निना इव अग्नि-पर्वतः ॥ 44 ॥
त्वत्-कृते तम् अनिद्रा च शोकः चिन्ता च राघवम् ।
तापयन्ति महा-आत्मानम् अग्नि-आगारम् इव अग्नयः ॥ 45 ॥
तव अदर्शन-शोकेन राघवः प्रविचाल्यते ।
महता भूमि-कम्पेन महान् इव शिल-उच्चयः ॥ 46 ॥
काननानि सु-रम्याणि नदीः प्रस्रवणानि च ।
चरन् न रतिम् आप्नोति त्वाम् अपश्यन् नृप-आत्मजे ॥ 47 ॥
सः त्वां मनुज-शार्दूलः क्षिप्रं प्राप्स्यति राघवः ।
स-मित्र-बान्धवं हत्वा रावणं जनक-आत्मजे ॥ 48 ॥
सहितौ राम-सुग्रीवौ उभौ अकुरुताम् तदा ।
समयं वालिनं हन्तुं तव च अन्वेषणं तथा ॥ 49 ॥
ततः ताभ्यां कुमाराभ्यां वीराभ्यां सः हरि-ईश्वरः ।
किष्किन्धां समुपागम्य वाली युद्धे निपातितः ॥ 50 ॥
ततः निहत्य तरसा रामः वालिनम् आहवे ।
सर्व-ऋक्ष-हरि-संघानां सुग्रीवम् अकरोत् पतिम् ॥ 51 ॥
राम-सुग्रीवयोः ऐक्यं देवि एवं समजायत ।
हनुमन्तं च मां विद्धि तयोः दूतम् इह आगतम् ॥ 52 ॥
स्व-राज्यं प्राप्य सुग्रीवः समानीय हरि-ईश्वरान् ।
त्वत्-अर्थं प्रेषयामास दिशः दश महा-बलान् ॥ 53 ॥
आदिष्टाः वानर-इन्द्रेण सुग्रीवेण महा-ओजसा ।
अद्रि-राज-प्रतीकाशाः सर्वतः प्रस्थिताः महीम् ॥ 54 ॥
ततः ते मार्गमाणाः वै सुग्रीव-वचन-आतुराः ।
चरन्ति वसुधां कृत्स्नां वयम् अन्ये च वानराः ॥ 55 ॥
अङ्गदः नाम लक्ष्मीवान् वालि-सूनुः महा-बलः ।
प्रस्थितः कपि-शार्दूलः त्रि-भाग-बल-संवृतः ॥ 56 ॥
तेषां नः विप्रणष्टानां विन्ध्ये पर्वत-सत्तमे ।
भृशं शोक-परीतानाम् अहो-रात्र-गणाः गताः ॥ 57 ॥
ते वयं कार्य-नैराश्यात् कालस्य अतिक्रमेण च ।
भयात् च कपि-राजस्य प्राणान् त्यक्तुं व्यवस्थिताः ॥ 58 ॥
विचित्य वन-दुर्गाणि गिरि-प्रस्रवणानि च ।
अनासाद्य पदं देव्याः प्राणान् त्यक्तुं समुद्यताः ॥ 59 ॥
दृष्ट्वा प्राय-उपविष्टान् च सर्वान् वानर-पुङ्गवान् ।
भृशं शोक-अर्णवे मग्नः पर्यदेवयत् अङ्गदः ॥ 60 ॥
तव नाशं च वैदेहि वालिनः च वधं तथा ।
प्राय-उपवेशम् अस्माकं मरणं च जटायुषः ॥ 61 ॥
तेषां नः स्वामि-सन्देशात् निराशानां मुमूर्षताम् ।
कार्य-हेतोः इव आयातः शकुनिः वीर्यवान् महान् ॥ 62 ॥
गृध्र-राजस्य सोदर्यः सम्पातिः नाम गृध्र-राट् ।
श्रुत्वा भ्रातृ-वधं कोपात् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ 63 ॥
यवीयान् केन मे भ्राता हतः क्व च निपातितः ।
एतत् आख्यातुम् इच्छामि भवद्भिः वानर-उत्तमाः ॥ 64 ॥
अङ्गदः अकथयत् तस्य जनस्थाने महत् वधम् ।
रक्षसा भीम-रूपेण त्वाम् उद्दिश्य यथा-तथम् ॥ 65 ॥
जटायुषः वधं श्रुत्वा दुःखितः सः अरुण-आत्मजः ।
त्वां शशंस वर-आरोहे वसन्तीं रावण-आलये ॥ 66 ॥
तस्य तत् वचनं श्रुत्वा सम्पातेः प्रीति-वर्धनम् ।
अङ्गद-प्रमुखाः तूर्णं ततः संप्रस्थिताः वयम् ॥ 67 ॥
विन्ध्यात् उत्थाय संप्राप्ताः सागरस्य अन्तम् उत्तरम् ।
त्वत्-दर्शन-कृत-उत्साहाः हृष्टाः तुष्टाः प्लवङ्गमाः ॥ 68 ॥
अङ्गद-प्रमुखाः सर्वे वेला-उपान्तम् उपस्थिताः ।
चिन्तां जग्मुः पुनः भीताः त्वत्-दर्शन-समुत्सुकाः ॥ 69 ॥
अथ अहं हरि-सैन्यस्य सागरं प्रेक्ष्य सीदतः ।
व्यवधूय भयं तीव्रं योजनानां शतं प्लुतः ॥ 70 ॥
लङ्का च अपि मया रात्रौ प्रविष्टा राक्षस-आकुला ।
रावणः च मया दृष्टः त्वं च शोक-परिप्लुता ॥ 71 ॥
एतत् ते सर्वम् आख्यातं यथा-वृत्तम् अनिन्दिते ।
अभिभाषस्व मां देवि दूतः दाशरथेः अहम् ॥ 72 ॥
तं मां राम-कृत-उद्योगं त्वत्-निमित्तम् इह आगतम् ।
सुग्रीव-सचिवं देवि बुद्ध्यस्व पवन-आत्मजम् ॥ 73 ॥
कुशली तव काकुत्स्थः सर्व-शस्त्र-भृतां वरः ।
गुरोः आराधने युक्तः लक्ष्मणः च सु-लक्षणः ॥ 74 ॥
तस्य वीर्य-वतः देवि भर्तुः तव हिते रतः ।
अहम् एकः तु संप्राप्तः सुग्रीव-वचनात् इह ॥ 75 ॥
मया इयम् असहायेन चरता काम-रूपिणा ।
दक्षिणा दिक् अनुक्रान्ता त्वत्-मार्ग-विचय-ऐषिणा ॥ 76 ॥
दिष्ट्या अहं हरि-सैन्यानां त्वत्-नाशम् अनुशोचताम् ।
अपनेष्यामि सन्तापं तव अभिगम-शंसनात् ॥ 77 ॥
दिष्ट्या हि मम न व्यर्थं देवि सागर-लङ्घनम् ।
प्राप्स्यामि अहम् इदं दिष्ट्या त्वत्-दर्शन-कृतं यशः ॥ 78 ॥
राघवः च महा-वीर्यः क्षिप्रं त्वाम् अभिपत्स्यते ।
स-मित्र-बान्धवं हत्वा रावणं राक्षस-अधिपम् ॥ 79 ॥
माल्यवान् नाम वैदेहि गिरीणाम् उत्तमः गिरिः ।
ततः गच्छति गोकर्णं पर्वतं केसरी हरिः ॥ 80 ॥
सः च देव-ऋषिभिः दृष्टः पिता मम महा-कपिः ।
तीर्थे नदी-पतेः पुण्ये शम्ब-सादनम् उद्धरत् ॥ 81 ॥
तस्य अहं हरिणः क्षेत्रे जातः वातेन मैथिलि ।
हनुमान् इति विख्यातः लोके स्वेन एव कर्मणा ॥ 82 ॥
विश्वास-अर्थं तु वैदेहि भर्तुः उक्ताः मया गुणाः ।
अचिरात् राघवः देवि त्वाम् इतः नयिता अनघे ॥ 83 ॥
एवं विश्वासिता सीता हेतु-भिः शोक-कर्शिता ।
उपपन्नैः अभिज्ञानैः दूतं तम् अवगच्छति ॥ 84 ॥
अतुलं च गता हर्षं प्रहर्षेण च जानकी ।
नेत्राभ्यां वक्र-पक्ष्माभ्यां मुमोच आनन्द-जं जलम् ॥ 85 ॥
चारु तत् वदनं तस्याः ताम्र-शुक्ल-आयत-ईक्षणम् ।
अशोभत विशाल-अक्ष्याः राहु-मुक्तः इव उडु-राट् ॥ 86 ॥
हनुमन्तं कपिं व्यक्तं मन्यते न अन्यथा इति सा ।
अथ उवाच हनूमान् ताम् उत्तरं प्रिय-दर्शनाम् ॥ 87 ॥
एतत् ते सर्वम् आख्यातं समाश्वसिहि मैथिलि ।
किं करोमि कथं वा ते रोचते प्रतियामि अहम् ॥ 88 ॥
हते असुरे संयति शम्ब-सादने कपि-प्रवीरेण महर्षि-चोदनात् ।
ततः अस्मि वायु-प्रभवः हि मैथिलि प्रभावतः तत्-प्रतिमः च वानरः ॥ 89 ॥
इति आर्षे श्रीमद्-रामायणे वाल्मीकीय-आदि-काव्ये सुन्दर-काण्डे पञ्च-त्रिंशः सर्गः ॥
No comments:
Post a Comment