ततः सः कपि-शार्दूलः तेन वाक्येन तोषितः ।
सीताम् उवाच तत् श्रुत्वा वाक्यं वाक्य-विशारदः ॥ 1 ॥
युक्त-रूपं त्वया देवि भाषितं शुभ-दर्शने ।
सदृशं स्त्री-स्वभावस्य साध्वीनां विनयस्य च ॥ 2 ॥
स्त्रीत्वं न तु समर्थं हि सागरं व्यतिवर्तितुम् ।
माम् अधिष्ठाय विस्तीर्णं शत-योजनम् आयतम् ॥ 3 ॥
द्वितीयं कारणं यत् च ब्रवीषि विनय-अन्विते ।
रामात् अन्यस्य न अर्हामि संस्पर्शम् इति जानकि ॥ 4 ॥
एतत् ते सदृशं देवि पत्न्याः तस्य महा-आत्मनः ।
का हि अन्या त्वाम् ऋते देवि ब्रूयात् वचनम् ईदृशम् ॥ 5 ॥
श्रोष्यते च एव काकुत्स्थः सर्वं निरवशेषतः ।
चेष्टितं यत् त्वया देवि भाषितं मम च अग्रतः ॥ 6 ॥
कारणैः बहुभिः देवि राम-प्रिय-चिकीर्षया ।
स्नेह-प्रस्कन्न-मनसा मया एतत् समुदीरितम् ॥ 7 ॥
लङ्कायाः दुष्प्रवेशत्वात् दुस्तरत्वात् महा-उदधेः ।
सामर्थ्यात् आत्मनः च एव मया एतत् समुदीरितम् ॥ 8 ॥
इच्छामि त्वां समानेतुं अद्य एव रघु-बन्धुना ।
गुरु-स्नेहेन भक्त्या च न अन्यथा एतत् उदाहृतम् ॥ 9 ॥
यदि न उत्सहसे यातुं मया सार्धम् अनिन्दिते ।
अभिज्ञानं प्रयच्छ त्वं जानीयात् राघवः हि यत् ॥ 10 ॥
एवम् उक्ता हनुमता सीता सुर-सुता-उपमा ।
उवाच वचनं मन्दं बाष्प-प्रग्रथित-अक्षरम् ॥ 11 ॥
इदं श्रेष्ठम् अभिज्ञानं ब्रूयाः त्वं तु मम प्रियम् ।
शैलस्य चित्र-कूटस्य पादे पूर्व-उत्तरे पुरा ॥ 12 ॥
तापस-आश्रम-वासिन्याः प्राज्य-मूल-फल-उदके ।
तस्मिन् सिद्ध-आश्रमे देशे मन्दाकिन्याः विदूरतः ॥ 13 ॥
तस्य उपवन-षण्डेषु नाना-पुष्प-सुगन्धिषु ।
विहृत्य सलिले क्लिन्ना मम अङ्के समुपाविशम् ॥ 14 ॥
ततः मांस-समायुक्तः वायसः पर्यतुंडयत् ।
तम् अहं लोष्टम् उद्यम्य वारयामि स्म वायसम् ॥ 15 ॥
दारयन् सः च मां काकः तत् त्र एव परिलीयते ।
न च अपि उपारमत् मांसात् भक्ष-अर्थी बलि-भोजनः ॥ 16 ॥
उत्कर्षन्त्यां च रशनां क्रुद्धायां मयि पक्षिणि ।
स्रस्यमाने च वसने ततः दृष्टा त्वया हि अहम् ॥ 17 ॥
त्वया अपहसिता च अहं क्रुद्धा संलज्जिता तदा ।
भक्ष-गृध्नेन काकेन दारिता त्वाम् उपागता ॥ 18 ॥
आसीनस्य च ते श्रान्ता पुनः उत्सङ्गम् आविशम् ।
क्रुध्यन्ती च प्रहृष्टेन त्वया अहं परिसान्त्विता ॥ 19 ॥
बाष्प-पूर्ण-मुखी मन्दं चक्षुषी परिमार्जती ।
लक्षिता अहं त्वया नाथ वायसेन प्रकोपिता ॥ 20 ॥
परिश्रमात् प्रसुप्ता च राघव-अङ्के अपि अहं चिरम् ।
पर्यायेण प्रसुप्तः च मम अङ्के भरत-अग्रजः ॥ 21 ॥
सः तत्र पुनः एव अथ वायसः समुपागमत् ।
ततः सुप्त-प्रबुद्धां मां रामस्य अङ्कात् समुत्थिताम् ॥ 22 ॥
वायसः सहसा आगम्य विददार स्तन-अन्तरे ।
पुनः पुनः अथ उत्पत्य विददार सः मां भृशम् ॥ 23 ॥
ततः समुक्षितः रामः मुक्तैः शोणित-बिन्दुभिः ।
वायसेन ततः तेन बलवत् क्लिश्यमानया ॥ 24 ॥
सः मया बोधितः श्रीमान् सुख-सुप्तः परन्तपः ।
सः मां दृष्ट्वा महा-बाहुः वितुन्नां स्तनयोः तदा ॥ 25 ॥
आशी-विषः इव क्रुद्धः श्वसन् वाक्यम् अभाषत ।
केन ते नाग-नास-ऊरु विक्षतं वै स्तन-अन्तरम् ॥ 26 ॥
कः क्रीडति स-रोषेण पञ्च-वक्त्रेण भोगिना ।
वीक्षमाणः ततः तं वै वायसं समुदैक्षत ॥ 27 ॥
नखैः स-रुधिरैः तीक्ष्णैः माम् एव अभिमुखं स्थितम् ।
पुत्रः किल सः शक्रस्य वायसः पततां वरः ॥ 28 ॥
धर-अन्तर-गतः शीघ्रं पवनस्य गतौ समः ।
ततः तस्मिन् महा-बाहुः कोप-संवर्तित-ईक्षणः ॥ 29 ॥
वायसे कृतवान् क्रूरां मतिं मतिमतां वरः ।
सः दर्भं संस्तरात् गृहीत्वा ब्राह्मेण अस्त्रेण योजयत् ॥ 30 ॥
सः दीप्तः इव काल-अग्निः जज्वाल अभिमुखः द्विजम् ।
सः तं प्रदीप्तं चिक्षेप दर्भं तं वायसं प्रति ॥ 31 ॥
ततः तं वायसं दर्भः अम्बरे अनुजगाम ह ।
अनुसृष्टः तदा काकः जगाम विविधां गतिम् ॥ 32 ॥
लोक-कामः इमं लोकं सर्वं वै विचचार ह ।
सः पित्रा च परित्यक्तः सुरैः च सम-महर्षिभिः ॥ 33 ॥
त्रीन् लोकान् संपरिक्रम्य तम् एव शरणं गतः ।
सः तं निपतितं भूमौ शरण्यः शरण-आगतम् ॥ 34 ॥
वध-अर्हम् अपि काकुत्स्थः कृपया पर्यपालयत् ।
परिद्यूनं विषण्णं च सः तम् आयान्तम् अब्रवीत् ॥ 35 ॥
मोघं कर्तुं न शक्यं तु ब्राह्मम् अस्त्रं तत् उच्यताम् ।
हिनस्तु दक्षिण-अक्षि त्वत्-शरः इति अथ सः अब्रवीत् ॥ 36 ॥
ततः तस्य अक्षि काकस्य हिनस्ति स्म सः दक्षिणम् ।
दत्त्वा सः दक्षिणं नेत्रं प्राणेभ्यः परिरक्षितः ॥ 37 ॥
सः रामाय नमस्कृत्य राज्ञे दशरथाय च ।
विसृष्टः तेन वीरेण प्रतिपेदे स्वम् आलयम् ॥ 38 ॥
मत्-कृते काक-मात्रे तु ब्रह्म-अस्त्रं समुदीरितम् ।
कस्मात् यः मां हरेत् त्वत्तः क्षमसे तं मही-पते ॥ 39 ॥
सः कुरुष्व महा-उत्साहः कृपां मयि नर-ऋषभ ।
त्वया नाथ-वती नाथ हि अनाथा इव दृश्यते ॥ 40 ॥
आनृशंस्यं परः धर्मः तव तत् च एव मया श्रुतः ।
जानामि त्वां महा-वीर्यं महा-उत्साहं महा-बलम् ॥ 41 ॥
अपार-पारम् अक्षोभ्यं गाम्भीर्यात् सागर-उपमम् ।
भर्तारं स-समुद्रायाः धरण्याः वासव-उपमम् ॥ 42 ॥
एवम् अस्त्र-विदां श्रेष्ठः सत्यवान् बलवान् अपि ।
किमर्थम् अस्त्रं रक्षस्सु न योजयसि राघव ॥ 43 ॥
न नागाः न अपि गन्धर्वाः न असुराः न मरुत्-गणाः ।
रामस्य समरे वेगं शक्ताः प्रतिसमाधितुम् ॥ 44 ॥
तस्य वीर्य-वतः कश्चित् यदि अस्ति मयि संभ्रमः ।
किमर्थं न शरैः तीक्ष्णैः क्षयं नयति राक्षसान् ॥ 45 ॥
भ्रातुः आदेशम् आदाय लक्ष्मणः वा परन्तपः ।
कस्य हेतोः न मां वीरः परित्राति महा-बलः ॥ 46 ॥
यदि तौ पुरुष-व्याघ्रौ वायु-अग्नि-सम-तेजसौ ।
सुराणाम् अपि दुर्धर्षौ किमर्थं माम् उपेक्षतः ॥ 47 ॥
मम एव दुष्कृतं किञ्चित् महत् अस्ति न संशयः ।
समर्थौ अपि तौ यत् मां न अवेक्षेते परन्तपौ ॥ 48 ॥
वैदेह्याः वचनं श्रुत्वा करुणं स-अश्रु-भाषितम् ।
अथ अब्रवीत् महा-तेजाः हनूमान् मारुत-आत्मजः ॥ 49 ॥
त्वत्-शोक-विमुखः रामः देवि सत्येन ते शपे ।
रामे दुःख-अभिपन्ने च लक्ष्मणः परितप्यते ॥ 50 ॥
कथंचित् भवती दृष्टा न कालः परिदेवितुम् ।
इमं मुहूर्तं दुःखानां द्रक्ष्यसि अन्तम् अनिन्दिते ॥ 51 ॥
तौ उभौ पुरुष-व्याघ्रौ राज-पुत्रौ महा-बलौ ।
त्वत्-दर्शन-कृत-उत्साहौ लङ्कां भस्मी-करिष्यतः ॥ 52 ॥
हत्वा च समरे क्रूरं रावणं सह-बान्धवम् ।
राघवः त्वां विशाल-अक्षि नेष्यति स्वां पुरीं प्रति ॥ 53 ॥
ब्रूहि यत् राघवः वाच्यः लक्ष्मणः च महा-बलः ।
सुग्रीवः वा अपि तेजस्वी हरयः अपि समागताः ॥ 54 ॥
इति उक्तवति तस्मिन् तु सीता सुर-सुता-उपमा ।
उवाच शोक-संतप्ता हनूमन्तं प्लवङ्गमम् ॥ 55 ॥
कौसल्या लोक-भर्तारं सुषुवे यं मनस्विनी ।
तं मम अर्थे सुखं पृच्छ शिरसा च अभिवादय ॥ 56 ॥
स्रजः च सर्व-रत्नानि प्रियाः याः च वर-अङ्गनाः ।
ऐश्वर्यं च विशालायां पृथिव्याम् अपि दुर्लभम् ॥ 57 ॥
पितरं मातरं च एव सम्मान्य अभिप्रसाद्य च ।
अनुप्रव्रजितः रामं सुमित्रा येन सुप्रजाः ॥ 58 ॥
आनुकूल्येन धर्म-आत्मा त्यक्त्वा सुखम् अनुत्तमम् ।
अनुगच्छति काकुत्स्थं भ्रातरं पालयन् वने ॥ 59 ॥
सिंह-स्कन्धः महा-बाहुः मनस्वी प्रिय-दर्शनः ।
पितृवत् वर्तते रामे मातृवत् मां समाचरन् ॥ 60 ॥
ह्रियमाणां तदा वीरः न तु मां वेद लक्ष्मणः ।
वृद्ध-उपसेवी लक्ष्मीवान् शक्तः न बहु-भाषिता ॥ 61 ॥
राज-पुत्रः प्रियः श्रेष्ठः सदृशः श्वशुरस्य मे ।
मम प्रियतरो नित्यं भ्राता रामस्य लक्ष्मणः ॥ 62 ॥
नियुक्तः धुरि यस्यां तु ताम् उद्वहति वीर्यवान् ।
यं दृष्ट्वा राघवः न एव वृत्तम् आर्यम् अनुस्मरेत् ॥ 63 ॥
सः मम अर्थाय कुशलं वक्तव्यः वचनात् मम ।
मृदुः नित्यं शुचिः दक्षः प्रियः रामस्य लक्ष्मणः ॥ 64 ॥
यथा हि वानर-श्रेष्ठ दुःख-क्षय-करः भवेत् ।
त्वम् अस्मिन् कार्य-निर्योगे प्रमाणं हरि-सत्तम ॥ 65 ॥
राघवः त्वत्-समारम्भात् मयि यत्न-परः भवेत् ।
इदं ब्रूयाः च मे नाथं शूरं रामं पुनः पुनः ॥ 66 ॥
जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथ-आत्मज ।
ऊर्ध्वं मासात् न जीवेयं सत्येन अहं ब्रवीमि ते ॥ 67 ॥
रावणेन उपरुद्धां मां निकृत्य पाप-कर्मणा ।
त्रातुम् अर्हसि वीर त्वं पातालात् इव कौशिकीम् ॥ 68 ॥
ततः वस्त्र-गतं मुक्त्वा दिव्यं चूडामणिं शुभम् ।
प्रदेयः राघवाय इति सीता हनुमते ददौ ॥ 69 ॥
प्रतिगृह्य ततः वीरः मणि-रत्नम् अनुत्तमम् ।
अङ्गुल्या योजयामास न हि अस्य प्राभवत् भुजः ॥ 70 ॥
मणि-रत्नं कपि-वरः प्रतिगृह्य अभिवाद्य च ।
सीतां प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणतः पार्श्वतः स्थितः ॥ 71 ॥
हर्षेण महता युक्तः सीता-दर्शन-जेन सः ।
हृदयेन गतः रामं शरीरेण तु विष्ठितः ॥ 72 ॥
मणि-वरम् उपगृह्य तं महा-अर्हं जनक-नृप-आत्मजया धृतं प्रभावात् ।
गिरिः इव पवन-अवधूत-मुक्तः सुखित-मनाः प्रतिसंक्रमं प्रपेदे ॥ 73 ॥
इति आर्षे श्रीमद्-रामायणे वाल्मीकीय-आदि-काव्ये सुन्दर-काण्डे अष्ट-त्रिंशः सर्गः ॥ 73 ॥
No comments:
Post a Comment