மானால் மோக்ஷத்தை இழந்த பரதர்
ஸ்கந்தம் 5: அத்யாயம் 8
श्री-शुकः उवाच
एकदा तु महा-नद्याम् कृत-अभिषेक-नैमित्तिक-आवश्यकः ब्रह्म-अक्षरम् अभिगृणानः मुहूर्त-त्रयम् उदक-अन्ते उपविवेश ॥ १ ॥
तत्र तदा राजन् हरिणी पिपासया जल-आशय-अभ्याशम् एका एव उपजगाम ॥ २ ॥
तया पेपीयमाने उदके तावत् एव अविदूरेण नदतः मृग-पतेः उन्नादः लोक-भयङ्करः उदपतत् ॥ ३ ॥
तम् उपश्रुत्य सा मृग-वधूः प्रकृति-विक्लवा चकित-निरीक्षणा सुतराम् अपि हरि-भय-अभिनिवेश-व्यग्र-हृदया पारिप्लव-दृष्टिः अगत-तृषा भयात् सहसा एव उच्चक्राम ॥ ४ ॥
तस्याः उत्पतन्त्याः अन्तर्वत्न्याः उरु-भय-आवगलितः योनि-निर्गतः गर्भः स्रोतसि निपपात ॥ ५ ॥
तत्-प्रसव-उत्सर्पण-भय-खेद-आतुरा स्व-गणेन वियुज्यमाना कस्याञ्चित् दर्याम् कृष्णसार-सती निपपात अथ च ममार ॥ ६ ॥
तम् तु एण-कुणकम् कृपणम् स्रोतसा अनूह्यमानम् अभिवीक्ष्य अपविद्धम् बन्धुम् इव अनुकम्पया राज-ऋषिः भरतः आदाय मृत-मातरम् इति आश्रम-पदम् अनयत् ॥ ७ ॥
तस्य ह वा एण-कुणकः उच्चैः एतस्मिन् कृत-निज-अभिमानस्य अहः-अहः तत्-पोषण-पालन-लालन-प्रीणन-अनुध्यानेन आत्म-नियमाः सह-यमाः पुरुष-परिचर्या-आदयः एक-एकशः कतिपयेन अहर्गणेन वियुज्यमानाः किल सर्वे एव उदवसन् ॥ ८ ॥
अहो बत अयम् हरिण-कुणकः कृपणः ईश्वर-रथ-चरण-परिभ्रमण-रयेण स्व-गण-सुहृत्-बन्धुभ्यः परिवर्जितः शरणम् च मम् उपसादितः माम् एव माता-पितरौ भ्रातृ-ज्ञातीन् यौथिकान् च एव उपेयाय न अन्यं कञ्चन वेद मयि अति-विस्रब्धः च अतः एव मया मत्-परायणस्य पोषण-पालन-प्रीणन-लालनम् अनसूयुना अनुष्ठेयम् शरण्य-उपेक्षा-दोष-विदुषा ॥ ९ ॥
नूनम् हि आर्याः साधवः उपशम-शीलाः कृपण-सुहृदः एवम्-विध-अर्थे स्व-अर्थान् अपि गुरु-तरान् उपेक्षन्ते ॥ १० ॥
इति कृत-अनुषङ्गः आसन-शयन-आटन-स्नान-आशन-आदिषु सह मृग-शावकेन स्नेह-अनुबद्ध-हृदयः आसीत् ॥ ११ ॥
कुश-कुसुम-समित्-पलाश-फल-मूल-उदकानि आहरिष्यमाणः वृक-सालावृक-आदिभ्यः भयम् आशंसमानः यदा सह हरिण-कुणकेन वनम् समा-विशति ॥ १२ ॥
पथिषु च मुग्ध-भावेन तत्र तत्र विषक्त-मति-प्रणय-भर-हृदयः कार्पण्यात् स्कन्धेन उद्वहति एवम् उत्सङ्गे उरसि च आधाय उपलालयन् मुदम् परमाम् अवाप ॥ १३ ॥
क्रियायाम् निर्वर्त्यमानायाम् अन्तराले अपि उत्थाय उत्थाय यदा एनम् अभिचक्षीत तर्हि वाव सः वर्ष-पतिः प्रकृति-स्थेन मनसा तस्मै आशिषः आशास्ते स्वस्ति स्तात् वत्स ते सर्वतः इति ॥ १४ ॥
अन्यदा भृशम् उद्विग्न-मनाः नष्ट-द्रविणः इव कृपणः स-करुणम् अति-तर्षेण हरिण-कुणक-विरह-विह्वल-हृदय-सन्तापः तम् एव अनुशोचन् किल कश्मलम् महत् अभिरम्भितः इति ह उवाच ॥ १५ ॥
अपि बत सः वै कृपणः एण-बालकः मृत-हरिणी-सुतः अहो मम अनार्यस्य शठ-किरात-मतेः अकृत-सुकृतस्य कृत-विस्रम्भः आत्म-प्रत्ययेन तत् अविगणयन् सुजनः इव आगमिष्यति इति ॥ १६ ॥
अपि क्षेमेण अस्मिन् आश्रम-उपवने शष्पाणि चरन्तम् देव-गुप्तम् द्रक्ष्यामि ॥ १७ ॥
अपि च न वृकः सालावृकः अन्यतमः वा न एक-चरः एक-चरः वा भक्षयति ॥ १८ ॥
निम्लोचति ह भगवान् सकल-जगत्-क्षेम-उदयः त्रयी-आत्मा अद्य अपि मम न मृग-वधू-न्यासः आगच्छति ॥ १९ ॥
अपि स्वित् अकृत-सुकृतम् आगत्य माम् सुखयिष्यति हरिण-राज-कुमारः विविध-रुचिर-दर्शनीय-निज-मृग-दारक-विनोदः असन्तोषम् स्वानाम् अपनुदन् ॥ २० ॥
क्ष्वेलिकायाम् माम् मृषा-समाधिना अमीलित-दृशम् प्रेम-संरम्भेण चकित-चकितः आगत्य पृषत् अपरुष-विषाण-अग्रेण लुठति ॥ २१ ॥
आसादित-हविषि बर्हिषि दूषिते मया उपालब्धः भीत-भीतः सपदि उपरत-रासः ऋषि-कुमार-वत् अवहित-करण-कलापः आस्ते ॥ २२ ॥
किम् वा अरे आचरितम् तपः तपस्विन्या अनया यत् इयम् अवनिः स-विनय-कृष्णसार-तनय-तनुतर-सुभग-शिवतम-आखर-खुर-पद-पङ्क्तिभिः द्रविण-विधुर-आतुरस्य कृपणस्य मम द्रविण-पदवीं सूचयन्ती आत्मानम् च सर्वतः कृत-कौतुकम् द्विजानाम् स्वर्ग-अपवर्ग-कामानाम् देव-यजनम् करोति ॥ २३ ॥
अपि स्वित् असौ भगवान् उडु-पतिः एनम् मृग-पति-भयात् मृत-मातरम् मृग-बालकम् स्व-आश्रम-परिभ्रष्टम् अनुकम्पया कृपण-जन-वत्सलः परिपाति ॥ २४ ॥
किम् वा आत्मज-विश्लेष-ज्वर-दव-दहन-शिखाभिः उपतप्यमान-हृदय-स्थल-नलिनीकम् माम् उपसृतम् मृगी-तनयम् शिशिर-शान्त-अनुराग-गुणित-निज-वदन-सलिल-अमृत-मय-गभस्तिभिः स्वधयति इति च ॥ २५ ॥
एवम् अघटमान-मनोरथ-आकुल-हृदयः मृग-दारक-आभासेन स्व-आरब्ध-कर्मणा योग-आरम्भणतः विभ्रंशितः स योग-तापसः भगवत्-आराधन-लक्षणात् च कथम् इतरथा जात्यन्तर एण-कुणक-आसङ्गः साक्षात् निःश्रेयस-प्रतिपक्षतया प्राक्-परित्यक्त-दुस्त्यज-हृदय-अभिजातस्य तस्य एवम् अन्तराय-विहत-योग-आरम्भणस्य राजर्षेः भरतस्य तावन् मृग-अर्भक-पोषण-पालन-प्रीणन-लालन-अनुषङ्गेण अविगणयतः आत्मानम् अहिः इव आखु-बिलम् दुरतिक्रमः कालः कराल-रभसः आपद्यत ॥ २६ ॥
तदानीम् अपि पार्श्व-वर्तिनम् आत्मजम् इव अनुशोचन्तम् अभिवीक्षमाणः मृगः एव अभिनिवेशित-मनाः विसृज्य लोकम् इमम् सह मृगेण कलेवरम् मृतम् अनु न मृत-जन्म-अनुस्मृतिः इतर-वत् मृग-शरीरम् अवाप ॥ २७ ॥
तत्र अपि ह वा आत्मनः मृगत्व-कारणम् भगवत्-आराधन-समीहा-अनुभावेन अनुस्मृत्य भृशम् अनुतप्यमानः आह ॥ २८ ॥
अहो कष्टम् भ्रष्टः अहम् आत्म-वताम् अनुपथात् यत् विमुक्त-समस्त-सङ्गस्य विविक्त-पुण्य-अरण्य-शरणस्य आत्म-वत् आत्मनि सर्वेषाम् आत्मनाम् भगवति वासुदेवे तत् अनुश्रवण-मनन-सङ्कीर्तन-आराधन-अनुस्मरण-अभियोगेन अशून्य-सकल-यामेन कालेन समावेशितम् समाहितम् कार्त्स्न्येन मनः तत् तु पुनः मम अबुधस्य आरात् मृग-सुतम् अनु परिसुस्राव ॥ २९ ॥
इति एवम् निगूढ-निर्वेदः विसृज्य मृगीम् मातरम् पुनः भगवत्-क्षेत्रम् उपशम-शील-मुनि-गण-दयितम् शालग्रामम् पुलस्त्य-पुलह-आश्रमम् कालञ्जरात् प्रत्याजगाम ॥ ३० ॥
तस्मिन् अपि कालम् प्रतीक्षमाणः सङ्गात् च भृशम् उद्विग्नः आत्म-सहचरः शुष्क-पर्ण-तृण-वीरुधा वर्तमानः मृगत्व-निमित्त-अवसानम् एव गणयन् मृग-शरीरम् तीर्थ-उदक-क्लिन्नम् उत्ससर्ज ॥ ३१ ॥
इति श्रीमद्-भागवते महा-पुराणे पारमहंस्यां संहितायाम् पञ्चम-स्कन्धे भरत-चरिते अष्टमः अध्यायः ॥ ८ ॥
