மனித வாழ்க்கை = ஒரு காட்டுப் பயணம்
ஸ்கந்தம் 5: அத்யாயம் 14
सः ह उवाच
सः एषः देह-आत्म-मानिनाम् सत्त्व-आदि-गुण-विशेष-विकल्पित-कुशल-अकुशल-समवहार-विनिर्मित-विविध-देह-आवलिभिः वियोग-संयोग-आदि-अनादि-संसार-अनुभवस्य द्वार-भूतेन षट्-इन्द्रिय-वर्गेण तस्मिन् दुर्ग-अध्व-वद् अ-सुगमे अध्वनि आपतितः ईश्वरस्य भगवतः विष्णोः वश-वर्तिन्या मायया जीव-लोकः अयम् यथा वणिक्-सार्थः अर्थ-परः स्व-देह-निष्पादित-कर्म-अनुभवः श्मशान-वद् अशिव-तमायाम् संसार-अटव्याम् गतः न अद्य अपि विफल-बहु-प्रति-योग-ईहः तत्-ताप-उपशमनीम् हरि-गुरु-चरण-अरविन्द-मधुकर-अनुपदवीम् अवरुन्धे यस्याम् उ ह वा एते षट्-इन्द्रिय-नामानः कर्मणा दस्यवः एव ते ॥ १ ॥
तत् यथा पुरुषस्य धनम् यत् किञ्चित् धर्म-औपयिकम् बहु-कृच्छ्र-अधिगतं साक्षात् परम-पुरुष-आराधन-लक्षणः यः असौ धर्मः तम् तु साम्पराये उदाहरन्ति । तत् धर्म्यम् धनम् दर्शन-स्पर्शन-श्रवण-आस्वादन-अवघ्राण-सङ्कल्प-व्यवसाय-गृह-ग्राम्य-उप-भोगेन कु-नाथस्य अ-जित-आत्मनः यथा सार्थस्य विलुम्पन्ति ॥ २ ॥
अथ च यत्र कौटुम्बिकाः दार-अपत्य-आदयः नाम्ना कर्मणा वृक-सृगालाः एव अनिच्छतः अपि कदर्यस्य कुटुम्बिनः उरणक-वद् संरक्ष्यमाणम् मिषतः अपि हरन्ति ॥ ३ ॥
यथा हि अनु-वत्सरम् कृष्यमाणम् अपि अदग्ध-बीजम् क्षेत्रम् पुनः एव अवपन-काले गुल्म-तृण-वीरुद्भिः गह्वरम् इव भवति एवम् एव गृह-आश्रमः कर्म-क्षेत्रम् यस्मिन् न हि कर्माणि उत्सीदन्ति यत् अयम् काम-करण्डः एषः आवसथः ॥ ४ ॥
तत्र गतः दंश-मशक-सम-अपसदैः मनुजैः शलभ-शकुन्त-तस्कर-मूषक-आदिभिः उपरुध्यमान-बहिः-प्राणः क्वचित् परिवर्तमानः अस्मिन् अध्वनि अविद्या-काम-कर्मभिः उपरक्त-मनसा अनुपपन्न-अर्थम् नर-लोकम् गन्धर्व-नगरम् उपपन्नम् इति मिथ्या-दृष्टिः अनुपश्यति ॥ ५ ॥
तत्र च क्वचित् आतप-उदक-निभान् विषयान् उपधावति पान-भोजन-व्यवाय-आदि-व्यसन-लोलुपः ॥ ६ ॥
क्वचित् च अशेष-दोष-निषदनम् पुरीष-विशेषम् तत्-वर्ण-गुण-निर्मित-मतिः सुवर्णम् उपादित्सति अग्नि-काम-कातरः इव उल्मुक-पिशाचम् ॥ ७ ॥
अथ कदाचित् निवास-पानीय-द्रविण-आदि-अनेक-आत्म-उपजीवन-अभिनिवेशः एतस्याम् संसार-अटव्याम् इतः ततः परिधावति ॥ ८ ॥
क्वचित् च वात्य-औपम्यया प्रमदया आरोप-मारोपितः तत्-काल-रजसा रजनी-भूतः इव असाधु-मर्यादः रजस्वल-अक्षः अपि दिक्-देवताः अति-रजस्वल-मतिः न विजानाति ॥ ९ ॥
क्वचित् सकृत् अवगत-विषय-वैतथ्यः स्वयम् पर-अभिध्यानेन विभ्रंशित-स्मृतिः तया एव मरीचि-तोय-प्रायान् तान् एव अभिधावति ॥ १० ॥
क्वचित् उलूक-झिल्ली-स्वन-वद् अति-परुष-रभस-आटोपम् प्रत्यक्षम् परोक्षम् वा रिपु-राज-कुल-निर्भर्त्सितेन अति-व्यथित-कर्ण-मूल-हृदयः ॥ ११ ॥
सः यदा दुग्ध-पूर्व-सुकृतः तदा कारस्कर-काक-तुण्ड-आदि-अपुण्य-द्रुम-लता-विष-उद-पान-वद् उभय-अर्थ-शून्य-द्रविणान् जीवन्-मृतान् स्वयम् जीवन् म्रियमाणः उपधावति ॥ १२ ॥
एकदा सत्-प्रसङ्गात् निकृत-मतिः व्युदक-स्रोतः-स्खलन-वद् उभयतः अपि दुःख-दम् पाखण्डम् अभियाति ॥ १३ ॥
यदा तु पर-बाधया अन्धः आत्मने न उपनमति तदा हि पितृ-पुत्र-बर्हिष्मतः पितृ-पुत्रान् वा सः खलु भक्षयति ॥ १४ ॥
क्वचित् आसाद्य गृहम् दाव-वद् प्रिय-अर्थ-विधुरम् अ-सुख-उदर्कम् शोक-अग्निना दह्यमानः भृशम् निर्वेदम् उपगच्छति ॥ १५ ॥
क्वचित् काल-विषमित-राज-कुल-रक्षसा अपहृत-प्रियतम-धन-आसुः प्रमृतकः इव विगत-जीव-लक्षणः आस्ते ॥ १६ ॥
कदाचित् मनो-रथ-उपगत-पितृ-पितामह-आदि-असत्-सत् इति स्वप्न-निर्वृति-लक्षणम् अनुभवति ॥ १७ ॥
क्वचित् गृह-आश्रम-कर्म-चोदना-अति-भर-गिरिम् आरुरुक्षमाणः लोक-व्यसन-कर्षित-मनाः कण्टक-शर्करा-क्षेत्रम् प्रविशन् इव सीदति ॥ १८ ॥
क्वचित् च दुःसहेन काय-अभ्यन्तर-वह्निना गृहीत-सारः स्व-कुटुम्बाय क्रुध्यति ॥ १९ ॥
सः एव पुनः निद्रा-अजगर-गृहीतः अन्धे तमसि मग्नः शून्य-अरण्ये इव शेते न अन्यत् किञ्चन वेद शवः इव अपविद्धः ॥ २० ॥
कदाचित् भग्न-मान-दंष्ट्रः दुर्जन-दन्दशूकैः अलब्ध-निद्रः क्षणः व्यथित-हृदयेन अनुक्षीयमाण-विज्ञानः अन्ध-कूपे अन्ध-वद् पतति ॥ २१ ॥
कर्हि स्म चित् काम-मधु-लवान् विचिन्वन् यदा पर-दार-पर-द्रव्याणि अवरुन्धानः राज्ञा स्वामिभिः वा निहतः पतति अपारे निरये ॥ २२ ॥
अथ च तस्मात् उभयथा अपि हि कर्म अस्मिन् आत्मनः संसार-अवपनम् उदाहरन्ति ॥ २३ ॥
मुक्तः ततः यदि बन्धात् देव-दत्तः उपाच्छिनत्ति तस्मात् अपि विष्णु-मित्रः इति अनवस्थितिः ॥ २४ ॥
क्वचित् च शीत-वात-आदि-अनेक-अधिदैविक-भौतिक-आत्मीयानाम् दशानाम् प्रतिनिवारणे अकल्पः दुरन्त-चिन्तया विषण्णः आस्ते ॥ २५ ॥
क्वचित् मिथः व्यवहरन् यत् किञ्चित् धनम् अन्येभ्यः वा काकिणिका-मात्रम् अपि अपहरन् यत् किञ्चित् वा विद्वेषम् एति वित्त-शाठ्यात् ॥ २६ ॥
अध्वनि अमुष्मिन् इमे उपसर्गाः तथा सुख-दुःख-राग-द्वेष-भय-अभिमान-प्रमाद-उन्माद-शोक-मोह-लोभ-मात्सर्य-ईर्ष्या-अवमान-क्षुत्-पिपासा-आधि-व्याधि-जन्म-जरा-मरण-आदयः ॥ २७ ॥
क्वापि देव-मायया स्त्रिया भुज-लता-उपगूढः प्रस्कन्न-विवेक-विज्ञानः यत् विहार-गृह-आरम्भ-आकुल-हृदयः तत् आश्रय-आवसक्त-सुत-दुहितृ-कलत्र-भाषित-अवलोक-विचेष्टित-अपहृत-हृदयः आत्मानम् अजित-आत्मा अपारे अन्धे तमसि प्रहिणोति ॥ २८ ॥
कदाचित् ईश्वरस्य भगवतः विष्णोः चक्रात् परम-अणु-आदि द्वि-परार्ध-अपवर्ग-काल-उपलक्षणात् परिवर्तितेन वयसा रंहसा हरतः आ-ब्रह्म-तृण-स्तम्ब-आदीनाम् भूतानाम् अनिमिषतः मिषताम् वित्रस्त-हृदयः तम् एव ईश्वरम् काल-चक्र-निज-आयुधम् साक्षात् भगवन्तम् यज्ञ-पुरुषम् अनादृत्य पाखण्ड-देवताः कङ्क-गृध्र-बक-वट-प्रायाः आर्य-समय-परिहृताः साङ्केत्येन अभिधत्ते ॥ २९ ॥
यदा पाखण्डिभिः आत्म-वञ्चितैः तैः उरु वञ्चितः ब्रह्म-कुलम् समावसन् तेषाम् शीलम् उपनयन-आदि-श्रौत-स्मार्त-कर्म-अनुष्ठानेन भगवतः यज्ञ-पुरुषस्य आराधनम् एव तत् अरोचयन् शूद्र-कुलम् भजते निगम-आचारे अशुद्धितः यस्य मिथुनी-भावः कुटुम्ब-भरणम् यथा वानर-जातॆः ॥ ३० ॥
तत्र अपि निरवरोधः स्वैरेण विहरन् अति-कृपण-बुद्धिः अन्योन्य-मुख-निरीक्षण-आदिना ग्राम्य-कर्मणा एव विस्मृत-काल-अवधिः ॥ ३१ ॥
क्वचित् द्रुम-वद् ऐहिक-अर्थेषु गृहेषु रंस्यन् यथा वानरः सुत-दार-वात्सलः व्यवाय-क्षणः ॥ ३२ ॥
एवम् अध्वनि अवरुन्धानः मृत्यु-गज-भयात् तमसि गिरि-कन्दर-प्राये ॥ ३३ ॥
क्वचित् शीत-वात-आदि-अनेक-दैविक-भौतिक-आत्मीयानाम् दुःखानाम् प्रतिनिवारणे अकल्पः दुरन्त-विषय-विषण्णः आस्ते ॥ ३४ ॥
क्वचित् मिथः व्यवहरन् यत् किञ्चित् धनम् उपयाति वित्त-शाठ्येन ॥ ३५ ॥
क्वचित् क्षीण-धनः शय्या-आसन-आशन-आदि-उपभोग-विहीनः यावत् अप्रतिलब्ध-मनोरथ-उपगत-आदाने अवसित-मतिः ततः ततः अवमान-आदीनि जनात् अभिलभते ॥ ३६ ॥
एवम् वित्त-व्यतिषङ्ग-विवृद्ध-वैर-अनुबन्धः अपि पूर्व-वासना-या मिथः उद्वहति अथ अपवहति ॥ ३७ ॥
एतस्मिन् संसार-अध्वनि नाना-क्लेश-उपसर्ग-बाधितः आपन्न-विपन्नः यत्र यः तम् उ ह वाव एतरः तत्र विसृज्य जातम् जातम् उपादाय शोचन् मुह्यन् बिभ्यत् विवदन् क्रन्दन् संहृष्यन् गायन् अह्यमानः साधु-वर्जितः न एव आवर्तते अद्यापि यतः आरब्धः एष नर-लोक-सार्थः यम् अध्वनः पारम् उपदिशन्ति ॥ ३८ ॥
यत् इदम् योग-अनुशासनम् न वा एतत् अवरुन्धते यत् न्यस्त-दण्डाः मुनयः उपशम-शीलाः उपरत-आत्मानः समवगच्छन्ति ॥ ३९ ॥
यत् अपि दिग्-इभ-जयिनः यज्विनः ये वै राजर्षयः किम् तु परम् मृधे शयीरण् अस्याम् एव मम इयम् इति कृत-वैर-अनुबन्धायाम् विसृज्य स्वयम् उपसंहृताः ॥ ४० ॥
कर्म-वल्लीम् अवलम्ब्य ततः आपदः कथञ्चित् नरकात् विमुक्तः पुनः अपि एवम् संसार-अध्वनि वर्तमानः नर-लोक-सार्थम् उपयाति एवम् उपरि गतः अपि ॥ ४१ ॥
तस्य इदम् उपगायन्ति —
आर्षभस्य इह राजर्षेः मनसा अपि महा-आत्मनः ।
न अनुवर्त्म अर्हति नृपः मक्षिका इव गरुत्मतः ॥ ४२ ॥
यः दुस्त्यजान् दार-सुतान् सुहृत्-राज्यम् हृदि-स्पृशः ।
जहौ युवा एव मल-वद् उत्तम-श्लोक-लालसः ॥ ४३ ॥
यः दुस्त्यजान् क्षिति-सुत-स्वजन-अर्थ-दारान्
प्रार्थ्याम् श्रियम् सुर-वरैः सदय-अवलोकाम् ।
न ऐच्छत् नृपः तत् उचितम् महताम् मधु-द्विट्-
सेवा-अनुरक्त-मनसाम् अभवः अपि फल्गुः ॥ ४४ ॥
यज्ञाय धर्म-पतये विधि-नैपुणाय
योगाय साङ्ख्य-शिरसे प्रकृति-ईश्वराय ।
नारायणाय हरये नमः इति उदारम्
हास्यन् मृग-त्वम् अपि यः समुदाजहार ॥ ४५ ॥
यः इदम् भागवत-सभाजित-अवदात-गुण-कर्मणः राजर्षेः भरतस्य अनुचरितम् स्वस्त्ययनम् आयुष्यम् धन्यम् यशस्यम् स्वर्ग्य-अपवर्ग्यम् वा अनुशृणोति आख्यास्यति अभिनन्दति च सर्वाः एव आशिषः आत्मनः आशास्ते न काञ्चन परतः इति ॥ ४६ ॥
इति श्रीमद्-भागवते महा-पुराणे पारमहंस्याम् संहितायाम् पञ्चम-स्कन्धे भरत-उपाख्याने पारोक्ष्य-विवरणम् नाम चतुर्दशः अध्यायः ॥ १४ ॥
