உலக சுகங்களில் சாரமில்லை
ஸ்கந்தம் 11: அத்யாயம் 10
श्री-भगवान् उवाच
मया उदितेषु अवहितः स्व-धर्मेषु मद्-आश्रयः ।
वर्ण-आश्रम-कुल-आचारम् अ-काम-आत्मा समाचरेत् ॥ 1 ॥
अन्वीक्षेत विशुद्ध-आत्मा देहिनाम् विषय-आत्मनाम् ।
गुणेषु तत्त्व-ध्यानेन सर्व-आरम्भ-विपर्ययम् ॥ 2 ॥
सुप्तस्य विषय-आलोकः ध्यायतः वा मनोरथः ।
नाना-आत्मकत्वात् विफलः तथा भेद-आत्म-धीः गुणैः ॥ 3 ॥
निवृत्तम् कर्म सेवेत प्रवृत्तम् मत्-परः त्यजेत् ।
जिज्ञासायाम् सम्प्रवृत्तः न आद्रियेत कर्म-चोदनाम् ॥ 4 ॥
यमान् अभीक्ष्णम् सेवेत नियमान् मत्-परः क्वचित् ।
मद्-अभिज्ञम् गुरुम् शान्तम् उपासीत मद्-आत्मकम् ॥ 5 ॥
अमानि मत्सरः दक्षः निर्ममः दृढ-सौहृदः ।
असत्वरः अर्थ-जिज्ञासुः अनसूयुः अमोघ-वाक् ॥ 6 ॥
जाया-पत्य-गृह-क्षेत्र स्वजन-द्रविण-आदिषु ।
उदासीनः समम् पश्यन् सर्वेषु अर्थम् इव आत्मनः ॥ 7 ॥
विलक्षणः स्थूल-सूक्ष्मात् देहात् आत्मा ईक्षिता स्व-दृक् ।
यथा अग्निः दारुणः दाह्यात् दाहकः अन्यः प्रकाशकः ॥ 8 ॥
निरोध-उत्पत्ति-अणु-बृहत् नानात्वम् तत्-कृतान् गुणान् ।
अन्तः प्रविष्टः आधत्ते एवम् देह-गुणान् परः ॥ 9 ॥
यः असौ गुणैः विरचितः देहः अयम् पुरुषस्य हि ।
संसारः तत्-निबन्धः अयम् पुंसः विद्यात् छिद्-आत्मनः ॥ 10 ॥
तस्मात् जिज्ञासया आत्मानम् आत्म-स्थम् केवलम् परम् ।
सङ्गम् निरसेत् एतत् वस्तु-बुद्धिम् यथा-क्रमम् ॥ 11 ॥
आचार्यः अरणिः आद्यः स्यात् अन्तेवासी उत्तर-अरणिः ।
तत्-सन्धानम् प्रवचनम् विद्या-सन्धिः सुख-आवहः ॥ 12 ॥
वैशारदी सा अति-विशुद्ध-बुद्धिः
धुनोति मायाम् गुण-सम्प्रसूताम् ।
गुणान् च सन्दह्य यत् आत्मम् एतत्
स्वयम् च शाम्यति असमित् यथा अग्निः ॥ 13 ॥
अथ एषाम् कर्म-कर्तॄणाम् भोक्तॄणाम् सुख-दुःखयोः ।
नानात्वम् अथ नित्यत्वम् लोक-काल-आगम-आत्मनाम् ॥ 14 ॥
मन्यसे सर्व-भावानाम् संस्था हि औत्पत्तिकी यथा ।
तत्-तत् आकृति-भेदेन जायते भिद्यते च धीः ॥ 15 ॥
एवम् अपि अङ्ग सर्वेषाम् देहिनाम् देह-योगतः ।
काल-अवयवतः सन्ति भावाः जन्म-आदयः असकृत् ॥ 16 ॥
अत्र अपि कर्मणाम् कर्तुः अ-स्वातन्त्र्यम् च लक्ष्यते ।
भोक्तुः च दुःख-सुखयोः कः नु अर्थः विवशम् भजेत् ॥ 17 ॥
न देहिनाम् सुखम् किञ्चित् विद्यते विदुषाम् अपि ।
तथा च दुःखम् मूढानाम् वृथा अहङ्करणम् परम् ॥ 18 ॥
यदि प्राप्तिम् विघातम् च जानन्ति सुख-दुःखयोः ।
ते अपि अद्धा न विदुः योगम् मृत्युः न प्रभवेत् यथा ॥ 19 ॥
कः नु अर्थः सुखयति एनम् कामः वा मृत्युः अन्तिके ।
आघातम् नीयमानस्य वध्यस्य इव न तुष्टि-दः ॥ 20 ॥
श्रुतम् च दृष्टवत् दुष्टम् स्पर्धा-असूया-अत्यय-व्ययैः ।
बहु-अन्तराय-कामत्वात् कृषिवत् च अपि निष्फलम् ॥ 21 ॥
अन्तरायैः अविहितः यदि धर्मः स्व-अनुष्ठितः ।
तेन अपि निर्जितम् स्थानम् यथा गच्छति तत् शृणु ॥ 22 ॥
इष्ट्वा इह देवताः यज्ञैः स्वः-लोकम् याति याज्ञिकः ।
भुञ्जीत देववत् तत्र भोगान् दिव्यान् निज-आर्जितान् ॥ 23 ॥
स्व-पुण्य-उपचिते शुभ्रे विमाने उपगीयते ।
गन्धर्वैः विहरन् मध्ये देवीनाम् हृद्य-वेष-धृक् ॥ 24 ॥
स्त्रीभिः काम-गयानेन किङ्किणी-जाल-मालिना ।
क्रीडन् न वेद आत्म-पातम् सुर-क्रीडेषु निर्वृतः ॥ 25 ॥
तावत् प्रमोदते स्वर्गे यावत् पुण्यम् समाप्यते ।
क्षीण-पुण्यः पतति अर्वाक् अनिच्छन् काल-चालितः ॥ 26 ॥
यदि अधर्म-रतः सङ्गात् असताम् वा अजितेन्द्रियः ।
काम-आत्मा कृपणः लुब्धः स्त्रैणः भूत-विहिंसकः ॥ 27 ॥
पशून् अविधिना आलभ्य प्रेत-भूत-गणान् यजन् ।
नरकान् अवशः जन्तुः गत्वा याति उल्बणम् तमः ॥ 28 ॥
कर्माणि दुःख-उदर्काणि कुर्वन् देहेन तैः पुनः ।
देहम् आभजते तत्र किम् सुखम् मर्त्य-धर्मिणः ॥ 29 ॥
लोकानाम् लोक-पालानाम् मद्-भयम् कल्प-जीविनाम् ।
ब्रह्मणः अपि भयम् मत्तः द्वि-परार्ध-पर-आयुषः ॥ 30 ॥
गुणाः सृजन्ति कर्माणि गुणः अनुसृजते गुणान् ।
जीवः तु गुण-संयुक्तः भुङ्क्ते कर्म-फलानि असौ ॥ 31 ॥
यावत् स्यात् गुण-वैषम्यम् तावत् नानात्वम् आत्मनः ।
नानात्वम् आत्मनः यावत् पारतन्त्र्यम् तदा एव हि ॥ 32 ॥
यावत् अस्य अ-स्वतन्त्रत्वम् तावत् ईश्वरतः भयम् ।
ये एतत् समुपासीरन् ते मुह्यन्ति शुचा-अर्पिताः ॥ 33 ॥
कालः आत्मा आगमः लोकः स्वभावः धर्मः एव च ।
इति माम् बहुधा प्राहुः गुण-व्यतिकरे सति ॥ 34 ॥
श्री-उद्धवः उवाच
गुणेषु वर्तमानः अपि देह-जेषु अनपावृतः ।
गुणैः न बध्यते देही बध्यते वा कथम् विभो ॥ 35 ॥
कथम् वर्तेत विहरेत् कैः वा ज्ञायेत लक्षणैः ।
किम् भुञ्जीत उत विसृजेत् शयीत आसीत् याति वा ॥ 36 ॥
एतत् अच्युत मे ब्रूहि प्रश्नम् प्रश्न-विदाम् वर ।
नित्य-मुक्तः नित्य-बद्धः एकः एव इति मे भ्रमः ॥ 37 ॥
इति श्रीमद्-भागवते महा-पुराणे पारमहंस्याम् संहितायाम् एकादश-स्कन्धे भगवत्-उद्धव-संवादे दशमः अध्यायः ॥ 10 ॥
