ஜடபரதர் பிறப்பும் அவர் நிலையும்
ஸ்கந்தம் 5: அத்யாயம் 9
श्री-शुकः उवाच ॥
अथ कस्यचित् द्विज-वरस्य आङ्गिरः-प्रवरस्य शम-दम-तपः-स्वाध्याय-अध्ययन-त्याग-सन्तोष-तितिक्षा-प्रश्रय-विद्या-अनसूया-आत्म-ज्ञान-आनन्द-युक्तस्य आत्म-सदृश-श्रुत-शील-आचार-रूप-औदार्य-गुणाः नव सोदर्याः अङ्गजाः बभूवुः मिथुनम् च यवीयस्याम् भार्यायाम् ॥ १ ॥
यः तु तत्र पुमान् तम् परम-भागवतम् राजर्षि-प्रवरम् भरतम् उत्सृष्ट-मृग-शरीरम् चरम-शरीरेण विप्रत्वम् गतम् आहुः ॥ २ ॥
तत्र अपि स्व-जन-सङ्गात् च भृशम् उद्विजमानः भगवतः कर्म-बन्ध-विध्वंसन-श्रवण-स्मरण-गुण-विवरण-चरण-अरविन्द-युगलम् मनसा विदधत् आत्मनः प्रतिघातम् आशङ्कमानः भगवत्-अनुग्रहेण अनुस्मृत-स्व-पूर्व-जन्म-आवलिः आत्मानम् उन्मत्त-जड-अन्ध-बधिर-स्वरूपेण दर्शयामास लोकस्य ॥ ३ ॥
तस्य अपि ह वा आत्मजस्य विप्रः पुत्र-स्नेह-अनुबद्ध-मनाः आसमावर्तनात् संस्कारान् यथा-उपदेशम् विदधानः उपनीतस्य च पुनः शौच-आचमन-आदीन् कर्म-नियमान् अनभिप्रेतान् अपि समशिक्षयत् अनुशिष्टेन हि भाव्यम् पितुः पुत्रेण इति ॥ ४ ॥
सः च अपि तत् उ ह पितृ-सन्निधौ एव असध्रीचीनम् इव स्म करोति छन्दांसि अध्यापयिष्यन् सह व्याहृतिभिः स-प्रणव-शिरः-त्रिपदीम् सावित्रीम् ग्रैष्म-वासन्तिकान् मासान् अधीयानम् अपि असमवेत-रूपम् ग्राहयामास ॥ ५ ॥
एवम् स्व-तनुजम् आत्मनि अनुराग-आवेशित-चित्तः शौच-अध्ययन-व्रत-नियम-गुरु-अनल-शुश्रूषण-आदि-औपकुर्वाणक-कर्माणि अनभियुक्तानि अपि समनुशिष्टेन भाव्यम् इति असत्-आग्रहः पुत्रम् अनुशास्य स्वयम् तावत् अनधिगत-मनोरथः कालेन अप्रमत्तेन स्वयम् गृहे एव प्रमत्तः उपसंहृतः ॥ ६ ॥
अथ यवीयसी द्विज-सती स्व-गर्भ-जातम् मिथुनम् सपत्न्यै उपन्यस्य स्वयम् अनुसंस्थया पति-लोकम् अगात् ॥ ७ ॥
पितरि उपरते भ्रातरः एनम् अतत्-प्रभाव-विदः त्रय्याम् विद्यायाम् एव पर्यवसित-मतयः न पर-विद्यायाम् जड-मतिः इति भ्रातुः अनुशासन-निर्बन्धात् न्यवर्त्सन्त ॥ ८ ॥
सः च प्राकृतैः द्विपद-पशुभिः उन्मत्त-जड-बधिरः इति अभिभाष्यमाणः यदा तत्-अनुरूपाणि प्रभाषते कर्माणि च सः कार्यमाणः पर-इच्छया करोति विष्टितः वेतनतः वा याच्ञया यदृच्छया वा उपसादितम् अल्पम् बहु मृष्टम् कदन्नम् वा अभ्यवहरति परम् न इन्द्रिय-प्रीति-निमित्तम् नित्य-निवृत्त-निमित्त-स्व-सिद्ध-विशुद्ध-अनुभव-आनन्द-स्व-आत्म-लाभ-अधिगमः सुख-दुःखयोः द्वन्द्व-निमित्तयोः असम्भावित-देह-अभिमानः ॥ ९ ॥
शीत-उष्ण-वात-वर्षेषु वृषः इव अनावृत-अङ्गः पीनः संहनन-अङ्गः स्थण्डिल-संवेशन-अनुन्मर्दन-अमज्जन-रजसा महा-मणिः इव अनभिव्यक्त-ब्रह्म-वर्चसः कुपट-आवृत-कटिः उपवीतेन उरु-मषिणा द्विजातिः इति ब्रह्म-बन्धुः इति संज्ञया तत्-ज्ञ-जन-अवमतः विचचार ॥ १० ॥
यदा तु परतः आहारम् कर्म-वेतनतः ईहमानः स्व-भ्रातृभिः अपि केदार-कर्मणि निरूपितः तत् अपि करोति किन्तु न समम् विषमम् न्यूनम् अधिकम् इति वेद कण-पिण्याक-फली-करण-कुल्माष-स्थाली-पुरीष-आदीनि अपि अमृत-वत् अभ्यवहरति ॥ ११ ॥
अथ कदाचित् कश्चित् वृषल-पतिः भद्र-काल्यै पुरुष-पशुम् आलभत अपत्य-कामः ॥ १२ ॥
तस्य ह दैव-मुक्तस्य पशोः पदवीं तत्-अनुचराः परिधावन्तः निशि निशीथ-समये तमसा आवृतायाम् अनधिगत-पशवः आकस्मिकेन विधिना केदारान् वीर-आसनेन मृग-वराह-आदिभ्यः संरक्षमाणम् आङ्गिरः-प्रवर-सुतम् अपश्यन् ॥ १३ ॥
अथ ते एनम् अनवद्य-लक्षणम् अवमृश्य भर्तृ-कर्म-निष्पत्तिम् मन्यमानाः बद्ध्वा रशनया चण्डिका-गृहम् उपनिन्युः मुदा विकसित-वदनाः ॥ १४ ॥
अथ पणयः तम् स्व-विधिना अभिषिच्य आहत-वाससा आच्छाद्य भूषण-आलेप-स्रक्-तिलक-आदिभिः उपस्कृतम् भुक्त-वन्तम् धूप-दीप-माल्य-लाज-किसलय-अङ्कुर-फल-उपहार-उपेतया वैशस-संस्थया महता गीत-स्तुति-मृदङ्ग-पणव-घोषेण च पुरुष-पशुम् भद्र-काल्याः पुरतः उपवेशयामासुः ॥ १५ ॥
अथ वृषल-राज-पणिः पुरुष-पशोः असृक्-आसवेन देवीं भद्र-कालिम् यक्ष्यमाणः तत्-अभिमन्त्रितम् असिम् अति-कराल-निशितम् उपाददे ॥ १६ ॥
इति तेषाम् वृषलानाम् रजस्-तमः-प्रकृतीनाम् धन-मद-रजः-उत्सिक्त-मनसाम् भगवत्-कला-वीर-कुलम् कदर्थीकृत्य उत्पथेन स्वैरम् विहरताम् हिंसा-विहाराणाम् कर्म अति-दारुणम् यत् ब्रह्म-भूतस्य साक्षात् ब्रह्मर्षि-सुतस्य निर्वैरस्य सर्व-भूत-सुहृदः सूनायाम् अपि अननुमतम् आलम्भनम् तत् उपलभ्य ब्रह्म-तेजसा अति-दुर्विषहेण दन्दह्यमानेन वपुषा सहसा उच्चचाट सा एव देवी भद्र-काली ॥ १७ ॥
भृशम् अमर्ष-रोष-आवेश-रभस-विलसित-भ्रुकुटि-विटप-कुटिल-दंष्ट्रा-अरुण-ईक्षण-आटोप-अति-भयानक-वदना हन्तु-कामा एव इदम् महा-अट्ट-हासम् अति-संरम्भेण विमुञ्चन्ती ततः उत्पत्य पापीयसाम् दुष्टानाम् तेन एव असिना विवृक्ण-शीर्ष्णाम् गलात् स्रवन्तम् असृक्-आसवम् अति-उष्णम् सह गणेन निपीय अति-पान-मद-विह्वलः उच्चैः-तराम् स्व-पार्षदैः सह जगौ ननर्त च विजहार च शिरः-कन्दुक-लीलया ॥ १८ ॥
एवम् एव खलु महत्-अभिचार-अतिक्रमः कार्त्स्न्येन आत्मने फलति ॥ १९ ॥
न वा एतत् विष्णु-दत्त महत् अद्भुतम् यत् असम्भ्रमः स्व-शिरः-छेदने आपतिते अपि विमुक्त-देह-आदि-आत्म-भाव-सुदृढ-हृदय-ग्रन्थीनाम् सर्व-सत्त्व-सुहृद्-आत्मनाम् निर्वैराणाम् साक्षात् भगवता अनिमिष-अरि-वर-आयुधेन अप्रमत्तेन तैः तैः भावैः परिरक्ष्यमाणानाम् तत्-पाद-मूलम् अकुतः-चित्-भयम् उपसृतानाम् भागवत-परमहंसानाम् ॥ २० ॥
