பூஜா விதி
ஸ்கந்தம் 11: அத்யாயம் 5
श्री-राजा उवाच
भगवन्तम् हरिम् प्रायः न भजन्ति आत्म-वित्तमाः । तेषाम् अशान्त-कामानाम् का निष्ठा अ-विजित-आत्मनाम् ॥ 1 ॥
श्री-चमसः उवाच
मुख-बाहु-ऊरु-पादेभ्यः पुरुषस्य आश्रमैः सह । चत्वारः जज्ञिरे वर्णाः गुणैः विप्र-आदयः पृथक् ॥ 2 ॥
यः एषाम् पुरुषम् साक्षात् आत्म-प्रभवम् ईश्वरम् । न भजन्ति अवजानन्ति स्थानात् भ्रष्टाः पतन्ति अधः ॥ 3 ॥
दूरे हरि-कथाः केचित् दूरे च अच्युत-कीर्तनाः । स्त्रियः शूद्र-आदयः च एव ते अनुकम्प्याः भवत्-आदृशाम् ॥ 4 ॥
विप्रः राजन्यः वैश्यः च हरेः प्राप्ताः पद-अन्तिकम् । श्रौतेन जन्मना अथ अपि मुह्यन्ति आम्नाय-वादिनः ॥ 5 ॥
कर्मणि अकोविदाः स्तब्धाः मूर्खाः पण्डित-मानिनः । वदन्ति चाटुकान् मूढाः यया माध्व्या गिरा उत्सुकाः ॥ 6 ॥
रजसा घोर-सङ्कल्पाः कामुकाः अहि-मन्यवः । दाम्भिकाः मानिनः पापाः विहसन्ति अच्युत-प्रियान् ॥ 7 ॥
वदन्ति ते अन्योन्यम् उपासिताः स्त्रियः गृहेषु मैथुन्य-परेषु च आशिषः । यजन्ति असृष्टान् अविधान-दक्षिणम् वृत्त्यै परम् घ्नन्ति पशून् अ-तत्-विदः ॥ 8 ॥
श्रिया विभूत्या अभिजनेन विद्यया त्यागेन रूपेण बलेन कर्मणा । जात-स्मयेन अन्ध-धियः सह ईश्वरान् सताम् अवमन्यन्ति हरि-प्रियान् खलाः ॥ 9 ॥
सर्वेषु शश्वत् तनु-भृत्सु अवस्थितम् यथा खम् आत्मानम् अभीष्टम् ईश्वरम् । वेद-उपगीतं च न शृण्वन्ति अबुधाः मनोरथानाम् प्रवदन्ति वार्तया ॥ 10 ॥
लोके व्यवाय-आमिष-मद्य-सेवा नित्याः तु जन्तोः न हि तत्र चोदना । व्यवस्थितिः तेषु विवाह-यज्ञ- सुरा-ग्रहैः आसु निवृत्तिः इष्टा ॥ 11 ॥
धनम् च धर्म-एक-फलम् यतः वै ज्ञानम् स-विज्ञानम् अनुप्रशान्तिः । गृहेषु युञ्जन्ति कलेवरस्य मृत्युम् न पश्यन्ति दुरन्त-वीर्यम् ॥ 12 ॥
यत् घ्राण-भक्षः विहितः सुरायाः तथा पशोः आलभनम् न हिंसा । एवम् व्यवायः प्रजया न रत्या इमम् विशुद्धम् न विदुः स्व-धर्मम् ॥ 13 ॥
ये तु अनेवं-विदः असन्तः स्तब्धाः सत्-अभिमानिनः । पशून् द्रुह्यन्ति विस्रब्धाः प्रेत्य खादन्ति ते च तान् ॥ 14 ॥
द्विषन्तः पर-कायेषु स्व-आत्मानम् हरिम् ईश्वरम् । मृतके स-अनुबन्धे अस्मिन् बद्ध-स्नेहाः पतन्ति अधः ॥ 15 ॥
ये कैवल्यम् असम्प्राप्ताः ये च अतीताः च मूढताम् । त्रैवर्गिकाः हि अक्षणिकाः आत्मानम् घातयन्ति ते ॥ 16 ॥
एते आत्म-हनः अशान्ताः अज्ञाने ज्ञान-मानिनः । सीदन्ति अ-कृत-कृत्याः वै काल-ध्वस्त-मनोरथाः ॥ 17 ॥
हित्वा अति-आयास-रचिताः गृह-अपत्य-सुहृत्-श्रियः । तमः विशन्ति अनिच्छन्तः वासुदेव-पराङ्-मुखाः ॥ 18 ॥
श्री-राजा उवाच
कस्मिन् काले सः भगवान् किम् वर्णः कीदृशः नृभिः । नाम्ना वा केन विधिना पूज्यते तत् इह उच्यताम् ॥ 19 ॥
श्री-करभाजनः उवाच
कृतम् त्रेता द्वापरम् च कलिः इति एषु केशवः । नाना-वर्ण-अभिधा-आकारः नाना एव विधिना इज्यते ॥ 20 ॥
कृते शुक्लः चतुर्बाहुः जटिलः वल्कल-अम्बरः । कृष्ण-अजिन-उपवीत-अक्षान् बिभ्रत् दण्ड-कमण्डलू ॥ 21 ॥
मनुष्याः तु तदा शान्ताः निर्वैराः सुहृदः समाः । यजन्ति तपसा देवम् शमेन च दमेन च ॥ 22 ॥
हंसः सुपर्णः वैकुण्ठः धर्मः योग-ईश्वरः अमलः । ईश्वरः पुरुषः अव्यक्तः परम-आत्मा इति गीयते ॥ 23 ॥
त्रेतायाम् रक्त-वर्णः असौ चतुर्बाहुः त्रि-मेखलः । हिरण्य-केशः त्रय्या-आत्मा स्रुक्-स्रुव-आदि-उपलक्षणः ॥ 24 ॥
तम् तदा मनुजाः देवम् सर्व-देव-मयम् हरिम् । यजन्ति विद्यया त्रय्या धर्मिष्ठाः ब्रह्म-वादिनः ॥ 25 ॥
विष्णुः यज्ञः पृश्नि-गर्भः सर्व-देवः उरु-क्रमः । वृषाकपिः जयन्तः च उरु-गायः इति ईर्यते ॥ 26 ॥
द्वापरे भगवान् श्यामः पीत-वासा निज-आयुधः । श्रीवत्स-आदिभिः अङ्कैः च लक्षणैः उपलक्षितः ॥ 27 ॥
तम् तदा पुरुषम् मर्त्याः महा-राज-उपलक्षणम् । यजन्ति वेद-तन्त्राभ्याम् परम् जिज्ञासवः नृप ॥ 28 ॥
नमः ते वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नाय अनिरुद्धाय तुभ्यम् भगवते नमः ॥ 29 ॥
नारायणाय ऋषये पुरुषाय महा-आत्मने । विश्व-ईश्वराय विश्वाय सर्व-भूत-आत्मने नमः ॥ 30 ॥
इति द्वापरे उर्वी-ईश स्तुवन्ति जगत्-ईश्वरम् । नाना-तन्त्र-विधानेन कलौ अपि यथा शृणु ॥ 31 ॥
कृष्ण-वर्णम् त्विषा अ-कृष्णम् स-अङ्ग-उपाङ्ग-अस्त्र-पार्षदम् । यज्ञैः सङ्कीर्तन-प्रायैः यजन्ति हि सु-मेधसः ॥ 32 ॥
ध्येयम् सदा परिभव-घ्नम् अभीष्ट-दोहम् तीर्थ-आस्पदम् शिव-विरिञ्चि-नुतम् शरण्यम् । भृत्य-आर्ति-हम् प्रणत-पाल भव-अब्धि-पोतम् वन्दे महा-पुरुष ते चरण-अरविन्दम् ॥ 33 ॥
त्यक्त्वा सु-दुस्त्यज-सुर-इप्सित-राज्य-लक्ष्मीम् धर्मिष्ठः आर्य-वचसा यत् अगात् अरण्यम् । माया-मृगम् दयितया इप्सितम् अन्वधावत् वन्दे महा-पुरुष ते चरण-अरविन्दम् ॥ 34 ॥
एवम् युग-अनुरूपाभ्याम् भगवान् युग-वर्तिभिः । मनुजैः इज्यते राजन् श्रेयसाम् ईश्वरः हरिः ॥ 35 ॥
कलिम् सभाजयन्ति आर्याः गुण-ज्ञाः सार-भागिनः । यत्र सङ्कीर्तनेन एव सर्वः स्व-अर्थः अभिलभ्यते ॥ 36 ॥
न हि अतः परमः लाभः देहिनाम् भ्राम्यताम् इह । यतः विन्देत परमाम् शान्तिम् नश्यति संसृतिः ॥ 37 ॥
कृत-आदिषु प्रजाः राजन् कलौ इच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायण-परायणाः ॥ 38 ॥
क्वचित् क्वचित् महा-राज द्रविडेषु च भूरिशः । ताम्रपर्णी नदी यत्र कृत-माला पयस्विनी ॥ 39 ॥
कावेरी च महा-पुण्या प्रतीची च महा-नदी । ये पिबन्ति जलम् तासाम् मनुजाः मनुज-ईश्वर । प्रायः भक्ताः भगवति वासुदेवे अमल-आशयाः ॥ 40 ॥
देव-ऋषि-भूत-आप्त-नृणाम् पितॄणाम् न किङ्करः न अयम् ऋणी च राजन् । सर्व-आत्मना यः शरणम् शरण्यम् गतः मुकुन्दम् परिहृत्य कर्तम् ॥ 41 ॥
स्व-पाद-मूलम् भजतः प्रियस्य त्यक्त-अन्य-भावस्य हरिः परेशः । विकर्म यत् च उत्पतितम् कथञ्चित् धुनोति सर्वम् हृदि सन्निविष्टः ॥ 42 ॥
श्री-नारदः उवाच
धर्मान् भागवतान् इत्थम् श्रुत्वा अथ मिथिला-ईश्वरः । जायन्तेयान् मुनीन् प्रीतः स-उपाध्यायः हि अपूजयत् ॥ 43 ॥
ततः अन्तर्दधिरे सिद्धाः सर्व-लोकस्य पश्यतः । राजा धर्मान् उपातिष्ठन् अवाप परमाम् गतिम् ॥ 44 ॥
त्वम् अपि एतान् महा-भाग धर्मान् भागवतान् श्रुतान् । आस्थितः श्रद्धया युक्तः निः-सङ्गः यास्यसे परम् ॥ 45 ॥
युवयोः खलु दम्पत्योः यशसा पूरितम् जगत् । पुत्रताम् अगमत् यत् वाम् भगवान् ईश्वरः हरिः ॥ 46 ॥
दर्शन-आलिङ्गन-आलापैः शयन-आसन-भोजनैः । आत्मा वाम् पावितः कृष्णे पुत्र-स्नेहम् प्रकुर्वतोः ॥ 47 ॥
वैरेण यम् नृपतयः शिशुपाल-पौण्ड्र- शाल्व-आदयः गति-विलास-विलोकन-आद्यैः । ध्यायन्तः आकृत-धियः शयन-आसन-आदौ तत्-साम्यम् आपुः अनुरक्त-धियाम् पुनः किम् ॥ 48 ॥
मा अपत्य-बुद्धिम् अकृथाः कृष्णे सर्व-आत्मनि ईश्वरे । माया-मनुष्य-भावेन गूढ-ऐश्वर्ये परे अव्यये ॥ 49 ॥
भू-भार-असुर-राजन्य-हन्तवे गुप्तये सताम् । अवतीर्णस्य निर्वृत्यै यशः लोके वितन्यते ॥ 50 ॥
श्री-शुकः उवाच
एतत् श्रुत्वा महा-भागः वसुदेवः अति-विस्मितः । देवकी च महा-भागा जहतुः मोहम् आत्मनः ॥ 51 ॥
इतिहासम् इमम् पुण्यम् धारयेत् यः समाहितः । सः विधूय इह शमलम् ब्रह्म-भूयाय कल्पते ॥ 52 ॥
इति श्रीमद्-भागवते महा-पुराणे पारमहंस्यां संहितायाम् एकादश-स्कन्धे पञ्चमः अध्यायः ॥ 5 ॥
