நிமி சக்கரவர்த்தி, ரிஷப தேவரின் புத்திரர்கள் சம்வாதம்
ஸ்கந்தம் 11: அத்யாயம் 2
श्री-शुकः उवाच
गोविन्द-भुज-गुप्तायाम् द्वारवत्याम् कुरु-उद्वह ।
अवात्सीत् नारदः अभीक्ष्णम् कृष्ण-उपासन-लालसः ॥ 1 ॥
कः नु राजन् इन्द्रिय-वान् मुकुन्द-चरण-अम्बुजम् ।
न भजेत् सर्वतः मृत्युः उपास्यम् अमर-उत्तमैः ॥ 2 ॥
तम् एकदा तु देव-ऋषिम् वसुदेवः गृह-आगतम् ।
अर्चितम् सुखम् आसीनम् अभिवाद्य इदम् अब्रवीत् ॥ 3 ॥
श्री-वसुदेवः उवाच
भगवन् भवतः यात्रा स्वस्तये सर्व-देहिनाम् ।
कृपणानाम् यथा पित्रोः उत्तम-श्लोक-वर्त्मनाम् ॥ 4 ॥
भूतानाम् देव-चरितम् दुःखाय च सुखाय च ।
सुखाय एव हि साधूनाम् त्वादृशाम् अच्युत-आत्मनाम् ॥ 5 ॥
भजन्ति ये यथा देवान् देवाः अपि तथा एव तान् ।
छाया इव कर्म-सचिवाः साधवः दीन-वत्सलाः ॥ 6 ॥
ब्रह्मन् तथा अपि पृच्छामः धर्मान् भागवतान् तव ।
यान् श्रुत्वा श्रद्धया मर्त्यः मुच्यते सर्वतः-भयात् ॥ 7 ॥
अहम् किल पुरा अनन्तम् प्रजा-अर्थः भुवि मुक्ति-दम् ।
अपूजयम् न मोक्षाय मोहितः देव-मायया ॥ 8 ॥
यथा विचित्र-व्यसनात् भवद्भिः विश्वतः-भयात् ।
मुच्येम हि अञ्जसा एव अद्य तथा नः शाधि सुव्रत ॥ 9 ॥
श्री-शुकः उवाच
राजन् एवम् कृत-प्रश्नः वसुदेवेन धीमता ।
प्रीतः तम् आह देव-ऋषिः हरेः संस्मारितः गुणैः ॥ 10 ॥
श्री-नारदः उवाच
सम्यक् एतत् व्यवसितम् भवता सात्वत-ऋषभ ।
यत् पृच्छसे भागवतान् धर्मान् त्वम् विश्व-भावनान् ॥ 11 ॥
श्रुतः अनुपठितः ध्यातः आदृतः वा अनुमोदितः ।
सद्यः पुनाति सत्-धर्मः देव विश्व-द्रुहः अपि हि ॥ 12 ॥
त्वया परम-कल्याणः पुण्य-श्रवण-कीर्तनः ।
स्मारितः भगवान् अद्य देवः नारायणः मम ॥ 13 ॥
अत्र अपि उदाहरन्ति इमम् इतिहासम् पुरातनम् ।
आर्षभाणाम् च संवादम् विदेहस्य महात्मनः ॥ 14 ॥
प्रिय-व्रतः नाम सुतः मनोः स्वायम्भुवस्य यः ।
तस्य अग्नीध्रः ततः नाभिः ऋषभः तत्-सुतः स्मृतः ॥ 15 ॥
तम् आहुः वासुदेव-अंशम् मोक्ष-धर्म-विवक्षया ।
अवतीर्णम् सुत-शतम् तस्य आसीत् ब्रह्म-पारगम् ॥ 16 ॥
तेषाम् वै भरतः ज्येष्ठः नारायण-परायणः ।
विख्यातम् वर्षम् एतत् यत् नाम्ना भारतम् अद्भुतम् ॥ 17 ॥
सः भुक्त-भोगाम् त्यक्त्वा इमाम् निर्गतः तपसा हरिम् ।
उपासीनः तत्-पदवीम् लेभे वै जन्मभिः त्रिभिः ॥ 18 ॥
तेषाम् नव नव-द्वीप-पतयः अस्य समन्ततः ।
कर्म-तन्त्र-प्रणेतारः एक-अशीतिः द्विजातयः ॥ 19 ॥
नव अभवन् महा-भागाः मुनयः हि अर्थ-शंसिनः ।
श्रमणाः वात-रशनाः आत्म-विद्या-विशारदाः ॥ 20 ॥
कविः हरिः अन्तरिक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः ।
आविर्होत्रः अथ द्रुमिलः च चमसः करभाजनः ॥ 21 ॥
ते एते भगवत्-रूपम् विश्वम् सत्-असत्-आत्मकम् ।
आत्मनः अव्यतिरेकेण पश्यन्तः व्यचरन् महीम् ॥ 22 ॥
अव्याहत-इष्ट-गतयः सुर-सिद्ध-साध्य-
गन्धर्व-यक्ष-नर-किंनर-नाग-लोकान् ।
मुक्ताः चरन्ति मुनि-चारण-भूत-नाथ-
विद्याधर-द्विज-गवाम् भुवनानि कामम् ॥ 23 ॥
ते एकदा निमेः सत्रम् उपजग्मुः यदृच्छया ।
वितायमानम् ऋषिभिः अजनाभे महात्मनः ॥ 24 ॥
तान् दृष्ट्वा सूर्य-संकाशान् महा-भागवतान् नृप ।
यजमानः अग्नयः विप्राः सर्वे एव उपतस्थिरे ॥ 25 ॥
विदेहः तान् अभिप्रेत्य नारायण-परायणान् ।
प्रीतः सम्पूजयाम् चक्रे आसन-स्थान् यथा-अर्हतः ॥ 26 ॥
तान् रोचमानान् स्व-रुचा ब्रह्म-पुत्र-उपमान् नव ।
पप्रच्छ परम-प्रीतः प्रश्रय-अवनतः नृपः ॥ 27 ॥
श्री-विदेहः उवाच
मन्ये भगवतः साक्षात् पार्षदान् वः मधु-द्विषः ।
विष्णोः भूतानि लोकानाम् पावनाय चरन्ति हि ॥ 28 ॥
दुर्लभः मानुषः देहः देहिनाम् क्षण-भङ्गुरः ।
तत्र अपि दुर्लभम् मन्ये वैकुण्ठ-प्रिय-दर्शनम् ॥ 29 ॥
अतः आत्यन्तिकम् क्षेमम् पृच्छामः भवतः अनघाः ।
संसारे अस्मिन् क्षण-अर्धः अपि सत्-सङ्गः शेवधिः नृणाम् ॥ 30 ॥
धर्मान् भागवतान् ब्रूत यदि नः श्रुतये क्षमम् ।
यैः प्रसन्नः प्रपन्नाय दास्यति आत्मानम् अपि अजः ॥ 31 ॥
श्री-नारदः उवाच
एवम् ते निमिना पृष्टाः वसुदेव महत्तमाः ।
प्रतिपूज्य अब्रुवन् प्रीत्या स-सदस्य-ऋत्विजम् नृपम् ॥ 32 ॥
श्री-कविः उवाच
मन्ये अकुतश्चित् भयम् अच्युतस्य
पाद-अम्बुज-उपासनम् अत्र नित्यम् ।
उद्विग्न-बुद्धेः असत्-आत्म-भावात्
विश्व-आत्मना यत्र निवर्तते भीः ॥ 33 ॥
ये वै भगवता प्रोक्ताः उपायाः हि आत्म-लब्धये ।
अञ्जः पुंसाम् अविदुषाम् विद्धि भागवतान् हि तान् ॥ 34 ॥
यान् आस्थाय नरः राजन् न प्रमाद्येत कर्हिचित् ।
धावन् निमील्य वा नेत्रे न स्खलेत् न पतति इह ॥ 35 ॥
कायेन वाचा मनसा इन्द्रियैः वा
बुद्ध्या आत्मना वा अनुसृत-स्वभावात् ।
करोति यत् यत् सकलम् परस्मै
नारायणाय इति समर्पयेत् तत् ॥ 36 ॥
भयम् द्वितीय-अभिनिवेशतः स्यात्
ईशात् अपेतस्य विपर्ययः अस्मृतिः ।
तत् मायया अतः बुधः आभजेत् तम्
भक्त्या एकया ईशम् गुरु-देवता-आत्मा ॥ 37 ॥
अविद्यमानः अपि अवभाति हि द्वयोः
ध्यातुः धिया स्वप्न-मनोरथौ यथा ।
तत् कर्म-सङ्कल्प-विकल्पकम् मनः
बुधः निरुन्ध्यात् अभयम् ततः स्यात् ॥ 38 ॥
श्रृण्वन् सु-भद्राणि रथ-अङ्ग-पाणेः
जन्मानि कर्माणि च यानि लोके ।
गीतानि नामानि तत्-अर्थकानि
गायन् विलज्जः विचरेत् असङ्गः ॥ 39 ॥
एवम्-व्रतः स्व-प्रिय-नाम-कीर्त्या
जात-अनुरागः द्रुत-चित्तः उच्चैः ।
हसति अथ रोदिति रौति गायति
उन्माद-वत् नृत्यति लोक-बाह्यः ॥ 40 ॥
खम् वायुम् अग्निम् सलिलम् महीम् च
ज्योतींषि सत्त्वानि दिशः द्रुम-आदीन् ।
सरित्-समुद्रान् च हरेः शरीरम्
यत् किञ्चित् भूतम् प्रणमेत् अनन्यः ॥ 41 ॥
भक्तिः पर-ईश-अनुभवः विरक्तिः
अन्यत्र च एषः त्रिकः एक-कालः ।
प्रपद्यमानस्य यथा अश्नतः स्युः
तुष्टिः पुष्टिः क्षुत्-अपायः अनु-घासम् ॥ 42 ॥
इति अच्युत-अङ्घ्रिम् भजतः अनुवृत्त्या
भक्तिः विरक्तिः भगवत्-प्रबोधः ।
भवन्ति वै भागवतस्य राजन्
ततः पराम् शान्तिम् उपैति साक्षात् ॥ 43 ॥
श्री-राजा उवाच
अथ भागवतम् ब्रूत यत् धर्मः यादृशः नृणाम् ।
यथा चरति यत् ब्रूते यैः लिङ्गैः भगवत्-प्रियः ॥ 44 ॥
श्री-हरिः उवाच
सर्व-भूतेषु यः पश्येत् भगवत्-भावम् आत्मनः ।
भूतानि भगवति आत्मनि एषः भागवत-उत्तमः ॥ 45 ॥
ईश्वरे तत्-अधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च ।
प्रेम-मैत्री-कृपा-उपेक्षा यः करोति सः मध्यमः ॥ 46 ॥
अर्चायाम् एव हरये पूजाम् यः श्रद्धया इहते ।
न तत्-भक्तेषु च अन्येषु सः भक्तः प्राकृतः स्मृतः ॥ 47 ॥
गृहीत्वा अपि इन्द्रियैः अर्थान् यः न द्वेष्टि न हृष्यति ।
विष्णोः मायाम् इदम् पश्यन् सः वै भागवत-उत्तमः ॥ 48 ॥
देह-इन्द्रिय-प्राण-मनः-धियाम् यः
जन्म-अप्यय-क्षुत्-भय-तर्ष-कृच्छ्रैः ।
संसार-धर्मैः अविमुह्यमानः
स्मृत्या हरेः भागवत-प्रधानः ॥ 49 ॥
न काम-कर्म-बीजानाम् यस्य चेतसि सम्भवः ।
वासुदेव-एक-निलयः सः वै भागवत-उत्तमः ॥ 50 ॥
न यस्य जन्म-कर्मभ्याम् न वर्ण-आश्रम-जातिभिः ।
सज्जते अस्मिन् अहम्-भावः देहे वै सः हरेः प्रियः ॥ 51 ॥
न यस्य स्वः परः इति वित्तेषु आत्मनि वा भिदा ।
सर्व-भूत-समः शान्तः सः वै भागवत-उत्तमः ॥ 52 ॥
त्रि-भुवन-विभव-हेतवे अपि अकुण्ठ-स्मृतिः
अजित-आत्म-सुर-आदिभिः विमृग्यात् ।
न चलति भगवत्-पाद-अरविन्दात्
लव-निमिष-अर्धम् अपि यः सः वैष्णव-अग्र्यः ॥ 53 ॥
भगवतः उरु-विक्रम-अङ्घ्रि-शाखा-
नख-मणि-चन्द्रिकया निरस्त-तापे ।
हृदि कथम् उपसीदताम् पुनः सः
प्रभवति चन्द्रः इव उदिते अर्क-तापः ॥ 54 ॥
विसृजति हृदयम् न यस्य साक्षात्
हरिः अवश-अभिहितः अपि अघ-ओघ-नाशः ।
प्रणय-रशनया धृत-अङ्घ्रि-पद्मः
सः भवति भागवत-प्रधानः उक्तः ॥ 55 ॥
इति श्रीमद्-भागवते महा-पुराणे पारमहंस्याम् संहितायाम्
एकादश-स्कन्धे द्वितीयः अध्यायः ॥ 2 ॥
