ततः तु रक्षः-अधिपतिः महा-आत्मा हनूमता अक्षे निहते कुमारे ।
मनः समाधाय स-देव-कल्पं समादिदेश इन्द्रजितं स-रोषः ॥ 1 ॥
त्वम् अस्त्र-वित् शस्त्र-विदां वरिष्ठः सुर-असुराणाम् अपि शोक-दाता ।
सुरेषु स-इन्द्रेषु च दृष्ट-कर्मा पितामह-आराधन-सञ्चित-अस्त्रः ॥ 2 ॥
तव अस्त्र-बलम् आसाद्य स-सुराः स-मरुत्-गणाः ।
न शेकुः समरे स्थातुं सुर-ईश्वर-समाश्रिताः ॥ 3 ॥
न कश्चित् त्रिषु लोकेषु संयुगेन गत-श्रमः ।
भुज-वीर्य-अभिगुप्तः च तपसा च अभिरक्षितः ॥ 4 ॥
देश-काल-विभाग-ज्ञः त्वम् एव मति-सत्तमः ।
न ते अस्ति अशक्यं समरेषु कर्मणा न ते अस्ति अकार्यं मति-पूर्व-मन्त्रणे ।
न सः अस्ति कश्चित् त्रिषु सङ्ग्रहेषु वै न वेद यः ते अस्त्र-बलं बलं च ते ॥ 5 ॥
मम अनुरूपं तपसः बलं च ते पराक्रमः च अस्त्र-बलं च संयुगे ।
न त्वां समासाद्य रण-अवमर्दे मनः-श्रमं गच्छति निश्चित-अर्थम् ॥ 6 ॥
निहताः किंकराः सर्वे जम्बुमाली च राक्षसः ।
अमात्य-पुत्राः वीराः च पञ्च सेना-अग्र-यायिनः ॥ 7 ॥
बलानि सु-समृद्धानि स-अश्व-नाग-रथानि च ।
सहोदरः ते दयितः कुमारः अक्षः च सूदितः ॥ 8 ॥
न हि तेषु एव मे सारः यः त्वयि अरि-निषूदन ।
इदं हि दृष्ट्वा मति-मन् महत् बलं कपेः प्रभावं च पराक्रमं च ।
त्वम् आत्मनः च अपि समीक्ष्य सारं कुरुष्व वेगं स्व-बल-अनुरूपम् ॥ 9 ॥
बल-अवमर्थः त्वयि सन्निकृष्टे यथा गते शाम्यति शान्त-शत्रौ ।
तथा समीक्ष्य आत्म-बलं परं च समारभस्व अस्त्र-विदां वरिष्ठ ॥ 10 ॥
न वीर-सेना गणशः अवमन्तव्या ।
न वज्रम् आदाय विशाल-सारम् ।
न मारुतस्य अस्य गतेः प्रमाणं ।
न च अग्नि-कल्पः करणेन हन्तुम् ॥ 11 ॥
तम् एवम् अर्थं प्रसमीक्ष्य सम्यक् स्व-कर्म-साम्यात् हि समाहित-आत्मा ।
स्मरन् च दिव्यं धनुषः अस्त्र-वीर्यं व्रज अक्षतं कर्म समारभस्व ॥ 12 ॥
न खलु इयं मतिः श्रेष्ठा यत् त्वां सम्प्रेषयामि अहम् ।
इयं च राज-धर्माणां क्षत्रियस्य मतिः मता ॥ 13 ॥
नाना-शस्त्रेषु सङ्ग्रामे वैशारद्यं अरि-दम ।
अवश्यम् एव बोद्धव्यं काम्यः च विजयः रणे ॥ 14 ॥
ततः पितुः तत् वचनं निशम्य प्रदक्षिणं दक्ष-सुत-प्रभावः ।
चकार भर्तारम् अ-दीन-सत्त्वः रणाय वीरः प्रतिपन्न-बुद्धिः ॥ 15 ॥
ततः तैः स्व-गणैः इष्टैः इन्द्रजित् प्रतिपूजितः ।
युद्ध-उद्धतः कृत-उत्साहः सङ्ग्रामं प्रति अपद्यत ॥ 16 ॥
श्रीमान् पद्म-पलाश-अक्षः राक्षस-अधिपतेः सुतः ।
निर्जगाम महा-तेजाः समुद्रः इव पर्वसु ॥ 17 ॥
सः पक्षि-राज-उपम-तुल्य-वेगैः ।
व्यालैः चतुर्भिः सित-तीक्ष्ण-दंष्ट्रैः ।
रथं समायुक्तम् असङ्ग-वेगम् ।
समारुरोह इन्द्रजित् इन्द्र-कल्पः ॥ 18 ॥
सः रथी धन्विनां श्रेष्ठः शस्त्र-ज्ञः अस्त्र-विदां वरः ।
रथेन अभिययौ क्षिप्रं हनुमान् यत्र सः अभवत् ॥ 19 ॥
सः तस्य रथ-निर्घोषं ज्या-स्वनं कार्मुकस्य च ।
निशम्य हरि-वीरः असौ सम्प्रहृष्ट-तरः अभवत् ॥ 20 ॥
सु-महत् चापम् आदाय शित-शल्यान् च सायकान् ।
हनुमन्तम् अभिप्रेत्य जगाम रण-पण्डितः ॥ 21 ॥
तस्मिन् ततः संयति जात-हर्षे रणाय निर्गच्छति चाप-पाणौ ।
दिशः च सर्वाः कलुषाः बभूवुः मृगाः च रौद्राः बहुधा विनेदुः ॥ 22 ॥
समागताः तत्र तु नाग-यक्षाः महर्षयः चक्र-चराः च सिद्धाः ।
नभः समावृत्य च पक्षि-सङ्घाः विनेदुः उच्चैः परम-प्रहृष्टाः ॥ 23 ॥
आयान्तं स-रथं दृष्ट्वा तूर्णम् इन्द्रजितं कपिः ।
विननाद महा-नादं व्यवर्धत च वेगवान् ॥ 24 ॥
इन्द्रजित् तु रथं दिव्यम् आस्थितः चित्र-कार्मुकः ।
धनुः विष्फारयामास तटित्-ऊर्जित-निःस्वनम् ॥ 25 ॥
ततः समेतौ अति-तीक्ष्ण-वेगौ महा-बलौ तौ रण-निर्विशङ्कौ ।
कपिः च रक्षः-अधिपतेः तनूजः सुर-असुर-इन्द्रौ इव बद्ध-वैरौ ॥ 26 ॥
सः तस्य वीरस्य महा-रथस्य धनुष्मतः संयति सम्मतस्य ।
शर-प्रवेगं व्यहनत् प्रवृद्धः चचार मार्गे पितुः अप्रमेयः ॥ 27 ॥
ततः शरान् आयत-तीक्ष्ण-शल्यान् सु-पत्रिणः काञ्चन-चित्र-पुङ्खान् ।
मुमोच वीरः पर-वीर-हन्ता सु-सन्नतान् वज्र-निपात-वेगान् ॥ 28 ॥
ततः तु तत् स्यन्दन-निःस्वनं च मृदङ्ग-भेरी-पटह-स्वनं च ।
विकृष्यमाणस्य च कार्मुकस्य निशम्य घोषं पुनः उत्पपात ॥ 29 ॥
शराणाम् अन्तरेषु आशु व्यवर्तत महा-कपिः ।
हरिः तस्य अभिलक्ष्यस्य मोघयन् लक्ष्य-सङ्ग्रहम् ॥ 30 ॥
शराणाम् अग्रतः तस्य पुनः समभिवर्तत ।
प्रसार्य हस्तौ हनुमान् उत्पपात अनिल-आत्मजः ॥ 31 ॥
तौ उभौ वेग-सम्पन्नौ रण-कर्म-विशारदौ ।
सर्व-भूत-मनो-ग्राहि चक्रतुः युद्धम् उत्तमम् ॥ 32 ॥
हनुमतः वेद न राक्षसः अन्तरं न मारुतिः तस्य महा-आत्मनः अन्तरम् ।
परस्परं निर्विषहौ बभूवतुः समेत्य तौ देव-समान-विक्रमौ ॥ 33 ॥
ततः तु लक्ष्ये सः विहन्यमाने शरेषु अमोघेषु च सम्पतत्सु ।
जगाम चिन्तां महतीं महा-आत्मा समाधि-संयोग-समाहित-आत्मा ॥ 34 ॥
ततः मतिं राक्षस-राज-सूनुः चकार तस्मिन् हरि-वीर-मुख्ये ।
अवध्यतां तस्य कपेः समीक्ष्य कथं निगच्छेत् इति निग्रह-अर्थम् ॥ 35 ॥
ततः पैतामहं वीरः सः अस्त्रम् अस्त्र-विदां वरः ।
सन्दधे सु-महत्-तेजाः तं हरि-प्रवरं प्रति ॥ 36 ॥
अवध्यः अयम् इति ज्ञात्वा तम् अस्त्रेण अस्त्र-तत्त्व-वित् ।
निजग्राह महा-बाहुः मारुत-आत्मजम् इन्द्रजित् ॥ 37 ॥
तेन बद्धः ततः अस्त्रेण राक्षसेन सः वानरः ।
अभवत् निर्विचेष्टः च पपात सः मही-तले ॥ 38 ॥
ततः अथ बुद्ध्वा सः तत् अस्त्र-बन्धं प्रभोः प्रभावात् विगत-आत्म-वेगः ।
पितामह-अनुग्रहम् आत्मनः च विचिन्तयामास हरि-प्रवीरः ॥ 39 ॥
ततः स्वायम्भुवैः मन्त्रैः ब्रह्म-अस्त्रम् अभिमन्त्रितम् ।
हनुमान् चिन्तयामास वर-दानं पितामहात् ॥ 40 ॥
न मे अस्त्र-बन्धस्य च शक्तिः अस्ति विमोक्षणे लोक-गुरोः प्रभावात् ।
इति एव मत्वा विहितः अस्त्र-बन्धः मया आत्म-योनेः अनुवर्तितव्यः ॥ 41 ॥
सः वीर्यं अस्त्रस्य कपिः विचार्य पितामह-अनुग्रहम् आत्मनः च ।
विमोक्ष-शक्तिं परिचिन्तयित्वा पितामह-आज्ञाम् अनुवर्तते स्म ॥ 42 ॥
अस्त्रेण अपि हि बद्धस्य भयं मम न जायते ।
पितामह-महेन्द्राभ्यां रक्षितस्य अनिलेन च ॥ 43 ॥
ग्रहणे च अपि रक्षोभिः महत् मे गुण-दर्शनम् ।
राक्षस-इन्द्रेण संवादः तस्मात् गृह्णन्तु मां परे ॥ 44 ॥
सः निश्चित-अर्थः पर-वीर-हन्ता समीक्ष्य-कारी विनिवृत्त-चेष्टः ।
परैः प्रसह्य-अभिगतैः निगृह्य ननाद तैः त्रैः परिभर्त्स्यमानः ॥ 45 ॥
ततः तं राक्षसाः दृष्ट्वा निर्विचेष्टम् अरि-दमम् ।
बबन्धुः शण-वल्कैः च द्रुम-चीरैः च संहतैः ॥ 46 ॥
सः रोचयामास परैः च बन्धनं प्रसह्य वीरैः अभिनिग्रहं च ।
कौतूहलात् मां यदि राक्षस-इन्द्रः द्रष्टुं व्यवस्येत् इति निश्चित-अर्थः ॥ 47 ॥
सः बद्धः तेन वल्केन विमुक्तः अस्त्रेण वीर्यवान् ।
अस्त्र-बन्धः सः च अन्यं हि न बन्धम् अनुवर्तते ॥ 48 ॥
अथ इन्द्रजित् तु द्रुम-चीर-बद्धं विचार्य वीरः कपि-सत्तमं तम् ।
विमुक्तम् अस्त्रेण जगाम चिन्तां न अन्येन बद्धः हि अनुवर्तते अस्त्रम् ॥ 49 ॥
अहो महत् कर्म कृतं निरर्थकम् कम् न राक्षसैः मन्त्र-गतिः विमृष्टा ।
पुनः च मन्त्रे विहते अस्त्रम् अन्यत् प्रवर्तते संशयिताः स्म सर्वे ॥ 50 ॥
अस्त्रेण हनुमान् मुक्तः न आत्मानम् अवबुध्यत ।
कृष्यमाणः तु रक्षोभिः तैः च बन्धैः निपीडितः ॥ 51 ॥
हन्यमानः ततः क्रूरैः राक्षसैः काष्ठ-मुष्टिभिः ।
समीपं राक्षस-इन्द्रस्य प्राकृष्यत सः वानरः ॥ 52 ॥
अथ इन्द्रजित् तं प्रसमीक्ष्य मुक्तम् अस्त्रेण बद्धं द्रुम-चीर-सूत्रैः ।
न्यदर्शयत् तत्र महा-बलं तं हरि-प्रवीरं स-गणाय राज्ञे ॥ 53 ॥
तं मत्तम् इव मातङ्गं बद्धं कपि-वर-उत्तमम् ।
राक्षसाः राक्षस-इन्द्राय रावणाय न्यवेदयन् ॥ 54 ॥
कः अयम् कस्य कुतः वा अत्र किं कार्यं कः व्यपाश्रयः ।
इति राक्षस-वीराणां तत्र संजज्ञिरे कथाः ॥ 55 ॥
हन्यताम् दह्यताम् वा अपि भक्ष्यताम् इति च अपरे ।
राक्षसाः तत्र संक्रुद्धाः परस्परम् अथ अब्रुवन् ॥ 56 ॥
अतीत्य मार्गं सहसा महा-आत्मा सः तत्र रक्षः-अधिप-पाद-मूले ।
ददर्श राज्ञः परिचार-वृद्धान् गृहं महा-रत्न-विभूषितं च ॥ 57 ॥
सः ददर्श महा-तेजाः रावणः कपि-सत्तमम् ।
रक्षोभिः विकृत-आकारैः कृष्यमाणम् इतः ततः ॥ 58 ॥
राक्षस-अधिपतिं च अपि ददर्श कपि-सत्तमः ।
तेजः-बल-समायुक्तं तपन्तम् इव भास्करम् ॥ 59 ॥
स-रोष-संवर्तित-ताम्र-दृष्टिः दश-आननः तं कपिम् अन्ववेक्ष्य ।
अथ उपविष्टान् कुल-शील-वृद्धान् समादिशत् तं प्रति मन्त्रि-मुख्यान् ॥ 60 ॥
यथा-क्रमं तैः सः कपिः विपृष्टः कार्य-अर्थम् अर्थस्य च मूलम् आदौ ।
निवेदयामास हरि-ईश्वरस्य दूतः सकाशात् अहम् आगतः अस्मि ॥ 61 ॥
इति आर्षे श्रीमत्-रामायणे वाल्मीकीय-आदि-काव्ये सुन्दर-काण्डे अष्ट-चत्वारिंशः सर्गः ॥
No comments:
Post a Comment